De wijze koopman vechtend voor spirituele verlichting

Joost Ritman deed wat alle musea in Nederland niet konden: hij bouwde een unieke collectie spirituele boeken op, de Bibliotheca Philosophica Hermetica....

Geboren op Bloemgracht 15, getrouwd op Bloemgracht 17,woonachtig op Bloemgracht 19, werkzaam op Bloemgracht 31-35.

Joost Ruben Ritman vloog in alle windrichtingen uit om rijken wijs te worden, maar zijn bijzondere leven is uiteindelijkterug te brengen tot dit sprookjesachtige grachtje in Amsterdam.Hij werd miljonair in de luchtvaart, hij dankt zijn faam aan eenunieke boekenverzameling, maar voor alles is Joost RitmanAmsterdammer. Een gesoigneerde en hoffelijkekrijtstreep-Amsterdammer weliswaar, maar onmiskenbaar als hetEngelse begrip skyline uit zijn mond klinkt als 'skeiline'.

Amsterdam, dat is voor hem vooral de Jordaan en in hetbijzonder de Westertoren. Ritman beschouwt de Wester als demagneetnaald van de stad, misschien zelfs wel van de wereld.Achter de regentenkamer, de plek waar hij op Bloemgracht 31 zijnbezoekers terugvoert naar de Gouden Eeuw, liet hij eenlichtkoepel aanbrengen, zodat het oog van de magneetnaald zelfsdoordringt tot de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Op dezeplek komen leven en werk van Joost Ritman, vrijdag 65 jaargeworden, samen.

Zijn verzameling bestaat uit ruim twintigduizend spirituelehandschriften en boeken, die veelal teruggaan naar de eersteeeuwen van het christendom en getuigen van zijn wijderebetekenis. De kern van de verzameling ligt in dereligieus-filosofische traktaten van de Egyptische mysteriefiguurHermes Trismegistus, voor Ritman de belangrijkste bron van dewesterse culturele traditie.

Een klein jaar geleden kocht het rijk voor bijna 19 miljoeneuro een dwarsdoorsnede van Ritmans bibliotheek, ook welaangeduid als de BPH. De aanschaf is min of meer symbolisch, wantde werken blijven in de BPH op de Bloemgracht. Vorige maandheeft Joost Ritman dat gebaar beantwoord met de aankoop van hetHuis met de Hoofden aan de Keizersgracht.

Op die plek, een van de authentiekste herinneringen aan deGouden Eeuw in Amsterdam, wil Ritman een platform creëren waaropAmsterdam zijn 17de-eeuwse identiteit herontdekt, de kosmopoliswaar de verschillende culturen elkaar versterken in 'eensmeltkroes van spiritualiteit', zoals hij zelf het eeuwige belangvan Amsterdam aanduidt.

Ritman beschouwt het Huis met de Hoofden als de keizerskroonop zijn werk. Na het opbouwen van de verzameling en dewetenschappelijke ontsluiting daarvan is het nu tijd om desamenleving er een dienst mee te bewijzen. Ritman acht het momentvan een nieuwe renaissance aangebroken, die net als in de GoudenEeuw uit de smeltkroes zal opborrelen. Deze wedergeboorte moetopgewekt worden op Keizersgracht 123. 'De stichters van deze stadhebben iets in gang gezet waar we nu nog steeds de vruchten vanplukken. Het wordt tijd dat we ons daarvan weer bewust worden.'

Als kind was Joost Ritman al gegrepen door de schaal van destad, de grandeur vooral van de grachtengordel - een begrip datuit zijn mond al het hedendaagse dédain verliest. Op deBloemgracht en directe omgeving zag hij het kunstzinnige enwetenschappelijke verleden van Amsterdam weerspiegeld. Hierbrachten vader en zoon Bleau de wereld in kaart, hier lietRembrandt zijn voetstappen achter.

De bloei van dit 17de-eeuwse Amsterdam is voor Joost Ritmanaltijd een bron van inspiratie geweest en op de vraag of hij niette laat geboren is, antwoordt hij met grote stelligheid: 'Ik benteruggekomen.' Oud-politicus Aad Nuis: 'Zo praat hij er ook over,alsof hij Rembrandt werkelijk is tegengekomen op een van debruggen over de Bloemgracht.'

Joost Ritman is de zoon van een handelaar in vloeibare zeepen reinigingsmiddelen. Zijn ouders behoorden tot deRozenkruizers, een geheim broederschap met een eigen visie op hetchristendom, waarin ieder mens de verlossing in zichzelf moetzoeken. Hij was 16 jaar toen hij bij zijn vader in dienst traden 23 jaar oud toen hij samen met broers Teun en Job de leidingovernam van De Ster. In hem werden creativiteit en handelsgeesthet sterkst verenigd en dus werd Joost Ritman benoemd totdirecteur. Onder zijn leiding zou De Ster uitgroeien tot eenmiljoenenbedrijf. Vloeibare zeep maakte plaats voorwegwerpservies en het familiebedrijf veranderde aldus 'plasticin goud', zoals Nuis het uitdrukt.

In de jaren zeventig voorzag Joost Ritman het belang vanluchtvaart, toen het transportmiddel van miljoenen en nu vanmiljarden. Daardoor kon De Ster uitgroeien tot marktleider in debediening van de inwendige mens hoog in de lucht. Ritman: 'Onsconcept was de doos van Pandora. Iedereen probeerde het na temaken, niemand kon tippen aan het origineel.'

Veel van zijn verdiende geld stak hij in geschriften enkunstschatten. Tussen 1976 en 1992 spendeerde Ritman daaraan 100miljoen euro en dat deed hij, zoals later vastgesteld, met grotekennis van zaken. Ter vergelijking: alle Nederlandse musea bijelkaar konden in dezelfde periode niet aan dat bedrag tippen.

Joost Ritman heeft het slijk der aarde altijd beschouwd alshet cement voor een spiritueel bouwwerk. Geld is slechts eenmiddel om te komen tot innerlijke vervolmaking. Zijn leven draaitom de drie v's van vonk, vlam en vuur. Al die dode wijsgeren omhem heen op Bloemgracht 31 (vaak ook op brandstapels geëindigd)hebben Ritman in staat gesteld de goddelijke kern in zichzelf teontsteken Vonk werd vlam en vlam werd vuur. Maar hij wil niet datzijn zoektocht in het bovenaardse wordt verward met hedendaagseesoterie als new age. 'Spiritualiteit zonder kern', noemde hijdat zes jaar geleden in NRC Handelsblad.

Joost Ritman spiegelt zichzelf graag aan de mercator sapiens,een wijze koopman, ook al zo'n term die teruggrijpt naar de 17deeeuw, toen van de elite meer werd verwacht dan geldelijk gewin.Hij wil de samenleving dienen en wat terugdoen voor zijngeboortestad. Daarom is zijn bibliotheek opengesteld voor hetpubliek en een voortdurende bron voor exposities, waarmee ook hetbuitenland wordt bediend Daarom heeft hij een bijdrage geleverdaan het opknappen van de Westertoren, aan het Rijksmuseum en aande joodse gemeenschap in Amsterdam.

Daaruit komt ook zijn plan voort voor het Huis met deHoofden. Nuis vindt het een veelbelovend initiatief. 'Gesprekkenover integratie zijn vaak zo oppervlakkig. Dit gaat een niveaudieper en dat kan heel interessant worden.'

In het begin van de jaren negentig schoot Nuis hem alsstaatssecretaris van Cultuur te hulp toen het imperium van Ritmanwankelde. De ING draaide de geldkraan dicht, omdat hijbedrijfskrediet gebruikte voor uitbreiding van zijn collectie.'Een regelrechte aanslag was dat', aldus Jons Hensel. De55-jarige Hensel is een neef van Joost Ritman en trad in de jarentachtig als oudste van de volgende generatie toe tot de directievan De Ster na het overlijden van broer Job.

Ritman had zijn geld en dat van de firma ondergebracht bijde NMB, waarvan directeur Scherpenhuijzen Rom een geestverwantwas. De NMB ging echter op in een fusie. Daaruit kwam de INGvoort en de leiding daarvan wilde dat Ritman mercator was en geensapiens. Er volgde een bittere strijd met de 'geldbuideldieren'(zegt Ritman) die een 'bloedhekel aan hem hadden' (zegt Nuis).Dat resulteerde in de verkoop van De Ster aan een Zweeds concern.Ritmans kunstzinnige herinneringen aan de Gouden Eeuw, waarondereen aantal etsen van Rembrandt, werden geveild in Londen. Eengroot verlies waaruit hij, indachtig zijn levensfilosofie,'schathemelrijk' is geworden.

De boekenverzameling bleef behouden dankzij ingrijpen vanNuis. Op advies van onder anderen hoogleraar en schrijver Fritsvan Oostrom werd de BPH onder de wet voor cultuurbehoudgeplaatst. Nuis: 'Je kunt het flauwekul vinden, maar er was tocheen bont gezelschap van niet de eersten de besten, zoals UmbertoEco, dat zich daarvoor inspande.'

Van Oostrom karakteriseert Ritman als een 'grensganger', diezich misschien beweegt 'aan de suspecte kant van de wetenschap',maar het cultureel-historische belang van de BPH spreekt volgensVan Oostrom voor zich. 'Het gaat om bijzondere exemplaren dienergens ter wereld zo mooi zijn gerangschikt.'

Nuis heeft altijd contact gehouden met Ritman en was hem nogeen keer ter wille toen Ritman vervolgens een forsebelastingaanslag ontving omdat hij weer kon beschikken over zijnboekenverzameling. 'Dat kon hij op dat moment niet betalen en ikheb contact gezocht met Zalm en Van der Hoeven. Daaruit is deconstructie voortgekomen, waarin de overheid de verzameling koopten in bruikleen afstaat. Een soort belasting in natura.'

In Het Parool vertelde Joost Ritman van een ontmoeting metNuis, een dag na de moord op Theo van Gogh. 'Ik vertelde hem datwe in moeilijke tijden moeten terugkeren naar ons innerlijk ende antwoorden bij ons zelf moeten zoeken. De bibliotheek kan onsdaarin onderwijzen.' Nuis: 'Ritman is een bijzonderepersoonlijkheid met een uitzonderlijke gedrevenheid, ook alszakenman. Als je al je oude klanten weer kunt terughalen, moetje over uitzonderlijke eigenschappen beschikken.'

Onder de naam Helios hebben de Ritmannen een geslaagdedoorstart gemaakt, waarbij de omzet volgens Jons Hensel al naar50 miljoen euro gaat. 'Dat is zo schitterend aan Joost, dat hijondanks die klap volstrekt trouw is gebleven aan zichzelf en aanzijn standpunten.' Volgens Hensel wordt die houding beloond doorde vliegmaatschappijen. Hij heeft nog nooit een klantongemakkelijk zien worden van de verheven levensvisie van zijnoom. 'Integendeel, dat spreekt ze juist aan.'

Ook de familieband is kennelijk alleen maar hechter gewordendoor Rozenkruizers en de Hermetica. Op alle niveaus dragenkinderen en kleinkinderen hun steentje bij aan Helios ofbibliotheek. Zoon Michael en neef Jons zitten in de directie vanHelios, dochter Esther is directeur van de BPH, maar vanclanvorming is volgens hen geen sprake.

Esther: 'We zijn opgegroeid in vanzelfsprekende verbondenheiden ieder heeft de ruimte gekregen om zichzelf te ontwikkelen. Wezijn geen hokjesdenkers.'

Jons: 'Ieder is op zijn eigen manier onderdeel van hetproces. We zijn geen prikklokkers.'

Overigens: Helios staat in de Griekse mythologie voorzonnegod en is aldus de heerser van de nieuwe dag. Joost Ritmanwil in dit verband nog wel even opgemerkt hebben dat alle sterrendaarbij verbleken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden