De wetenschappelijke vondst van het decennium blijkt vals alarm

Het had de vondst van het decennium kunnen zijn: drie neutrino's die tegelijk de Icecube-detector in het zuidpoolijs raakten. Na een jaar studie komen de fysici van dat project tot een ontnuchterende slotsom.

Het bovengrondse lab bij de Icecube-detector op de Zuidpool, die een kubieke kilometer poolijs beslaat. Beeld Icecube

Drie spookdeeltjes tegelijk uit dezelfde hoek van de hemel. Het had de vondst van het decennium kunnen zijn, maar fysici van het Icecube neutrinolab in het ijs van de zuidpool publiceren deze dagen een artikel waarin ze uitleggen dat hun waarneming van een trio lichtflitsen toch vals alarm moet zijn geweest.

'Zoiets kan, denken we, statistisch eens in de 13,7 jaar gebeuren', zegt de Nederlandse neutrinojager Nick van Eijndhoven van de Vrije Universiteit Brussel en Icecube. 'Toeval dus, maar dat we dat kunnen vaststellen, laat wel zien dat ons systeem keurig werkt.'

Neutrino's zijn nagenoeg massaloze deeltjes die bij kernprocessen vrijkomen en daarna vrijwel ongehinderd door de omringende materie vliegen. Het vermoeden bestaat dat ze ook bij heftige explosies in sterren in het heelal vrijkomen en ook de aarde kunnen bereiken. Het laatste decennium zijn er diverse reusachtige detectoren gebouwd die als primitieve telescopen de hemel afspeuren naar zulke neutrinobronnen.

In 2013 leverde Icecube voor het eerst een bewijs dat zulke kosmische neutrino's daadwerkelijk bestaan. Toen werden twee zware inslagen geregistreerd die vrijwel zeker kosmische oorsprong hadden; de fysici noemden ze gevat Bert en Ernie.

Icecube is reusachtige internationale detector met duizenden lichtgevoelige bollen die sinds 2004 in een volume van een kubieke kilometer zuidpoolijs zijn afgezonken. Het systeem kan de inslag van deeltjes uit de ruimte volgen door de lichtflitsen die hun botsing met het ijs veroorzaakt. Behalve neutrino's zoekt het ook naar onbekende deeltjes, mogelijk donkere materie.

Het South Pole Station op Antarctica. Rechtsvoor de boorlocatie voor de IceCube neutrinodetector. Beeld Icecube

Vorig jaar was even de hoop dat het tweetal kosmische Sesamstraatdeeltjes een nog bijzonderder vervolg kregen. Op 17 februari 2016 tegen half negen 's avonds (ongeveer gelijk met een grote bomaanslag in Instanbul) registreerde Icecube binnen twee minuten liefst drie inslagen die alledrie ruwweg uit dezelfde hoek aan de hemel leken te komen. Volgens standaardprocedures werd een reeks telescopen en kunstmanen elders in de wereld gevraagd in dat deel van de sterrenhemel naar eventuele lichtflitsen te zoeken.

Het 23 pagina's tellende artikel dat Icecube over de opmerkelijke gebeurtenis publiceert, heeft nu een ontnuchterende conclusie. Er is die avond geen enkele bijzonderheid aan de nachthemel te zien geweest, geen licht, geen röntgenstraling. Het gaat daarom vrijwel zeker om een toevallige samenkomst van drie spookdeeltjes die niet in de kosmos zijn gevormd, maar in de atmosfeer van de aarde zelf.

Dat gebeurt aan de lopende band, zegt Aart Heijboer van deeltjeslab Nikhef in Amsterdam, die het neutrino-onderzoek van het lab in de diepzee bij Toulon leidt. 'In zo'n volume zie je per jaar iets van tienduizend neutrino's die zijn ontstaan als kosmische straling de atmosfeer raakt. In die achtergrondruis zullen er heel soms drie tegelijk uit eenzelfde hoek komen.'

Volgens Heijboer kan Icecube niet anders dan vaststellen dat de drievoudige inslag een toevalligheid is geweest. 'Ze hebben alle astronomische follow-ups afgelopen en zien niks. Dan moet je concluderen dat het geen signaal uit de kosmos kan zijn geweest.' Over bronnen van neutrino's in het heelal bestaan veel theorieën, van ontploffende sterren tot objecten die in zwarte gaten worden gezogen.

Vooralsnog blijft het bij theorie, zegt neutrinojager Patrick Decowski van de Universiteit van Amsterdam. 'Vals alarm, maar ook dat moet je netjes publiceren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden