'De wetenschap is formidabel, maar macht hebben we niet'

Volgens critici verkwanselde wetenschapsfinancier NWO onder leiding van Jos Engelen zijn krappe budget voor vrij onderzoek aan industrie en politiek. De scheidend voorzitter pareert.

Jos Engelen: 'Over bestuurders zoals ik wordt altijd geklaagd' Beeld Raymond Rutting

Al zijn jaren als voorzitter van wetenschapsfinancier NWO was prof. dr. Jos Engelen een dag in de week gewoon op zijn oude lab, het Nikhef in Amsterdam. Voor de deeltjesfysica, dat vooral. Maar ook om onder onderzoekers te zijn, jong en gearriveerd, en te weten wat er speelde. 'De vox populi, als je wilt. En altijd hoopte ik iets te horen dat we nog niet verzonnen hadden in onze worstelingen in Den Haag. Dat gebeurde niet zo heel vaak. Over bestuurders zoals ik wordt altijd geklaagd, maar al met al heb ik niet het gevoel dat we het heel slecht gedaan hebben.'

Jos Engelen (Maasniel, 1950) was sinds 2009 voorzitter van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, dat jaarlijks rond de 750 miljoen euro overheidsgeld in de wetenschap pompt. Via onderlinge competitie van wetenschappers, die daarbij vaak steen en been klagen over de geringe kansen op succes.

Vandaag nemen Engelen en zijn medebestuurders afscheid bij NWO na een ingrijpende reorganisatie bij de Haagse wetenschapsfinancier. Een los conglomeraat van bestuurders is omgevormd in een centraal geleide organisatie. Slagvaardiger en beter voor de kruisbestuiving, is de gedachte die de nieuwe voorzitter Stan Gielen zal uitdragen. Nog meer een verlengstuk van de Haagse politiek, vrezen de tegenstanders.

Wetenschappers hoor je zeggen dat het nog minder hún NWO is. Aan wiens kant staat de club, is het verwijt: de politiek of de wetenschap.
'Het is goed om vast te stellen dat de minister, of in dit geval de staatssecretaris, de baas is van NWO, maar als zelfstandig bestuursorgaan. We voeren op onze manier de financiering van de wetenschap uit langs de hoofdlijnen die politiek bepaald zijn. Ik denk dat zoiets veel beter uitpakt dan wanneer het ministerie het geld rechtstreeks zou verdelen. Wij werken via de inhoud, dat is cruciaal.'

Maar met het Topsectorenbeleid op de achtergrond, waarin het bedrijfsleven een vinger in de pap kreeg bij onderzoek. En recenter de Nationale Wetenschapsagenda die maatschappelijke behoeften benadrukt.
'Allemaal beleidsontwikkelingen waar we onmogelijk met de rug naartoe hadden kunnen gaan staan. NWO kan niet zeggen: leuke plannen kabinet maar we doen het toch anders. Wat niet betekent dat we lijdzaam volgen. Steeds is benadrukt dat het vrije onderzoek beschermd moest worden en dat de budgetten voor nieuw talent veel te krap zijn. Op zich is niet gek dat de politiek dan ook vraagt wat onze agenda zou zijn, als we meer geld willen.'

Minder aanvragen

NWO voert verkennende gesprekken met universiteiten over de mogelijkheid om minder onderzoeksvoorstellen voor financiering in te dienen. Daarmee zou de kans op geld van de resterende voorstellen in elk geval toenemen, zegt scheidend NWO-voorzitter Jos Engelen. 'Het is een delicaat onderwerp en we zijn er ook nog niet. Maar op zich zou het geen vreemd idee zijn als universiteiten vooral voorstellen aandragen als die passen in het eigen onderzoeksprofiel.' In de diverse subsidierondes van NWO is de kans op een persoonlijke beurs slechts 15 procent, omdat voor meer geen geld is. Onderzoekers besteden tegelijk zo veel tijd aan het indienen van voorstellen, dat hun onderzoek er onder lijdt, is al jaren de klacht.

U zat erbij toen het Topsectorenbeleid werd ingevoerd, waarin NWO-budget deels via het bedrijfsleven verdeeld ging worden.
'Ik weet nog dat we op de kamer van minister Verhagen zaten en dat de werkgeversvoorzitter zei: nu gaan jullie naar ons luisteren, Jos. Maar daar zijn ze van teruggekomen. Alleen in echte samenwerking komt er iets van de grond, beseffen ook de werkgevers.'

Veel onderzoekers voelen het toch als een vorm van inmenging.
'Ik snap dat heel goed. Mensen maken zich zorgen dat ze misschien niet op de agenda staan. Hoe moet het dan met hun onderzoek?'

Nou?
'Alle partijen benadrukken dat vrij onderzoek essentieel is voor een gezond onderzoeksklimaat. Iemand die nu 14 is moet erop kunnen vertrouwen dat ze later bij topwiskundigen kan studeren, ook als dat vak geen agendaprioriteit is. Ik heb altijd mezelf voor ogen gehad, hoe ik als 21-jarige voor een zomerschool bij CERN werd genodigd. Dat soort fundamenteel onderzoek moet vanzelfsprekend blijven.'

Er was argwaan: of NWO de boel niet toch uitverkocht.
'Je kunt vragen, heb je het wel goed genoeg uitgelegd. Op het niveau van de bestuurders is dat wel gelukt, denk ik. Of het de onderzoekers ook overtuigde weet ik niet goed, maar de waarborgen voor vrij onderzoek zijn er. Wetenschappers zijn eigenwijs en zo hoort het ook. Maar ze klagen ook te gemakkelijk.'

Wacht even. U kunt uitleggen wat u wilt, maar feit blijft dat het niet meevalt om geld voor onderzoek bij NWO op te halen. De frustraties lopen hoog op, onderzoekers schrijven alleen nog maar voorstellen en goeie mensen lopen weg uit.
'Ik vind het ook moeilijk om aan een kandidaat voor een beurs uit te moeten leggen dat er weliswaar 30 procent wordt goedgekeurd, maar dat slechts 15 procent wordt gehonoreerd. Niet omdat het slordig gebeurt, dat is absoluut niet zo. Maar omdat er te weinig budget is.'

Jos Engelen Beeld Raymond Rutting

U vraagt jaar in jaar uit meer, en het gebeurt gewoon niet.
'Er gaat 160 miljoen naar de Vernieuwingsimpuls, zoals het heet, de beurzen voor nieuw talent. Al jaren, dat bedrag hebben we met hand en tand verdedigd, ook toen het crisis was. Maar het is niet genoeg en uitbreiden ten koste van andere NWO-programma's kan ook niet.'

U slaat kennelijk toch niet hard genoeg op tafel in Den Haag.
'Nou, dat valt wel mee, alleen gebeurt dat niet zo in het zicht. De vraag is vooral wat het beste werkt. De politiek de rug toekeren, werkt averechts. Dan is volgend jaar de helft van het budget geschrapt. Staken? Ik denk eerlijk gezegd dat niemand daar iets van zou merken. Of pas veel later, als we richting Steentijd blijken te gaan.'

NWO en de wetenschap zijn machteloos?
'De Nederlandse wetenschap is formidabel en iets om rekening mee te houden. Maar macht hebben we niet. In alle eerlijkheid moeten we niet vergeten dat de achtereenvolgende kabinetten jaarlijks tientallen miljarden hebben moeten bezuinigen en dat de wetenschap dat redelijk ongeschonden door is gekomen.'

De Lissabonafspraak van 3 procent van het nationaal inkomen voor research halen we bij lange na niet.
'Dat is waar, maar ik vind het indringender dat we misschien wel de helft van onze uitstekende wetenschappers geen geld voor hun voorstellen kunnen geven. Vooral in de eerste ronde, de Veni voor beginnende onderzoekers, is dat bitter. Daar bepaal je of iemand de wetenschap wel binnenkomt.'

Frusterend dus, een bestaan als NWO-voorzitter?
'Wat wel eens unfair voelt is dat we als NWO de slechte pers over de onderzoeksfinanciering krijgen terwijl dat probleem in feite bij het ministerie zit. Onze methodiek voor het selecteren en financieren geldt ook internationaal als voorbeeldig, dat is de kwestie niet. We doen het kennelijk goed. Anders zou Den Haag NWO echt die 750 miljoen voor onderzoek per jaar niet toevertrouwen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden