doe mij er ook zo eenentropieomkeerder

De wereld in z’n achteruit. Kunnen we ooit onze ‘entropie omkeren’ zoals in Christopher Nolan-film Tenet?

Wetenschapsredacteur George van Hal bespreekt begerenswaardige uitvindingen uit sciencefictionfilms en -series en zoekt uit of ze realiteit kunnen worden. Vandaag: de entropieomkeerder uit Tenet.

In Tenet krioelen de tijdslijnen door elkaar heen. Beeld
In Tenet krioelen de tijdslijnen door elkaar heen.

Wat?

Het omkeren van je persoonlijke richting door de tijd, met een machine waar je in kunt stappen.

Waar gezien?

In Tenet van regisseur Christopher Nolan doen niet alleen mensen, maar ook auto’s, kogels en andere voorwerpen het: de eigen ‘pijl van de tijd’ omklappen. Het levert een intrigerende, maar onoverzichtelijke tijdreisfilm op.

Hoe dichtbij zijn we?

Niemand heeft nog een tijdpijlomkeerder gebouwd. Punt… maar, ho, stop, wácht, luister. Wat Tenet de kijker voorschotelt, is natuurkundig een stuk verantwoorder dan je op het eerste gezicht zou denken.

Om het gegoochel met tijd te verklaren, klapt het apparaat ‘de entropie’ om, zo vertelt een van de personages. En dat vaag klinkende begrip bestaat echt. Het is een grootheid uit de thermodynamica, de natuurkundige warmteleer. De entropie, zo stelt die theorie, moet altijd toenemen. Het is hetgeen dat ervoor zorgt dat een kopje koffie afkoelt en niet spontaan warmer wordt. Het zorgt er óók voor dat een vaas die valt in scherven breekt, terwijl scherven nooit spontaan een vaas produceren.

Entropie is de vinger op de play-knop van het heelal, zo denken natuurkundigen. De onzichtbare stuurman die ervoor zorgt dat de tijd vooruitloopt, dat je je verleden herinnert en niet je toekomst. Entropie levert, zeggen ze dan, ‘de pijl van de tijd’.

Dat die pijl vooruit wijst, is natuurkundig namelijk helemaal niet zo logisch. Gooi een bal naar een vriend, neem het op, speel dat filmpje achterstevoren af en je ziet een filmpje van die vriend die een bal naar jou gooit. Aan de baan van de bal kun je niet zien of je het filmpje terugspoelt of niet. De tijd lijkt daar dus omkeerbaar.

Dat geldt niet voor elk proces. Die gebroken vaas, dat afkoelend kopje koffie, een wolkje melk dat je in die koffie laat oplossen, maak dáár een film van, spoel hem achteruit en je ziet het meteen. De entropie, concluderen natuurkundigen daarom, is wat de tijd een richting geeft.

Stel vervolgens eens dat het lukt om een apparaat te maken dat die entropie omkeert. Wat zou je zien wanneer je iemand tegenkomt bij wie de persoonlijke tijdspijl is omgeklapt? Het vermoedelijke antwoord: het lijkt dan alsof die persoon – of dat voorwerp – wordt ‘teruggespoeld’, terwijl je zelf gewoon vooruit beweegt. Het levert, met andere woorden, exact de door elkaar krioelende tijdslijnen op die de meeste kijkers van Tenet in verwarring achterlieten.

En het is niet zo dat iets vergelijkbaars in het echt nooit kan. Kijk maar naar het experiment dat Kaonan Micadei van de Federale Universiteit van ABC in Brazilië in 2019 publiceerde in vakblad Nature Communications. Daarin liet hij een koud voorwerp een warm voorwerp verder opwarmen, in plaats van afkoelen. Hij maakte, met andere woorden, een proces waarbij de entropie afneemt in plaats van toe.

Toegegeven: een apparaat dat jouw persoonlijke entropie omkeert is dat nog lang niet. Maar dat we voortbordurend op dergelijk pionierswerk de kosmische film waarin we leven ooit kunnen terugspoelen, is best mogelijk. Er zijn in de natuurkunde wel vreemdere dingen voorgesteld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden