De wereld gaat toch ten onder

Dennis Meadows, dertig jaar geleden auteur van het alarmerende rapport Grenzen aan de Groei, zou willen dat hij geen gelijk krijgt....

Dennis Meadows heeft zijn eigen beruchte rapport uit 1972 er weer eens op nageslagen, afgelopen weekend. En dan kan de schrijver van De Grenzen aan de Groei, het rapport van de Club van Rome, maar tot één conclusie komen: dat hij helaas geen ongelijk heeft gekregen.

Tenminste, zo leest hij het Millennium Ecosystem Assessment, het rapport dat twee weken geleden is uitgebracht door de Verenigde Naties. Hierin beschrijven 1360 biologen, ecologen, economen en sociologen de toestand van de wereld, gezien door een groene bril.

Gistermiddag hield Meadows een inleiding in Bilthoven bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. De grenzen aan de groei zijn weer actueel nu Zuidoost-Azië hard op weg is een grootmacht te worden en de olievoorraden steeds moeilijker uit de grond te halen zijn.

Meadows kan schermen met de bevindingen van het VN-rapport. Zestig procent van de bestudeerde ecosystemen is de afgelopen vijftig jaar ernstig beschadigd. Eenvijfde van de koraalriffen is verdwenen. Tien tot dertig procent van zoogdieren, vogels en amfibieën wordt met uitsterven bedreigd. Een kwart van de consumptievisvoorraden wordt 'overmatig geoogst'.

Belangrijkste bevinding: 'De afgelopen vijftig jaar hebben mensen de ecosystemen sneller en op grotere schaal veranderd dan ooit tevoren, grotendeels om aan de groeiende vraag naar voedsel, water, hout, vezels en brandstoffen te voldoen. Dit heeft geresulteerd in een substantiële en grotendeels onomkeerbaar verlies van biodiversiteit op aarde.'

Tja, echt nieuw is het allemaal niet, zegt prof. dr. Rik Leemans, hoogleraar milieusysteemanalyse aan Wageningen Universiteit en een van de belangrijkste auteurs van het VN-rapport. 'Het waren bestaande onderzoeken die we hebben gebruikt.'

Maar het is wel voor het eerst dat die allemaal bij elkaar op een rijtje zijn gezet, en dat vindt Meadows marvellous. 'Bijzonder goed geïnformeerd, geweldig werk, het beste onderzoek dat ooit is gedaan. En, wat op zich toch wel prettig is, het is absoluut en totaal consistent met onze voorspellingen.'

Dramatisch

Die voorspellingen rolden ruim dertig jaar geleden uit een computer van de vakgroep systeemdynamica van het Massachusetts Institute of Technology, een gerenommeerde universiteit in Boston. De grafieken, opgebouwd uit gekantelde typemachineletters, zagen er dramatisch uit. Exponentieel stijgende lijnen voor bevolkingsgroei en vervuiling, een steil aflopende afgrond voor de natuurlijke hulpbronnen. De wereld, zei Meadows, is uit zijn evenwicht geraakt.

Dat sprak de mensen aan. Het boek, dat rond de eerste oliecrisis verscheen, werd in dertig talen vertaald en in dertigmiljoenvoud verkocht. 'Het heeft enorm veel mensen aan het denken gezet', zegt Leemans. 'Het is een symbool geworden. Ik hoop dat wij evenveel effect hebben.'

Dat zit erin -want ook het Millennium Assessment komt op een goed moment. De Chinese vraag naar alles heeft geleid tot snel stijgende grondstoffenprijzen. Fijn stof in de lucht veroorzaakt duizenden doden, bemesting van het water met nitraten verstikt het leven daar. De wereldbevolking blijft exponentieel groeien, en vraagt om steeds meer ruimte. In het verre verleden stierf per millennium hooguit één op de duizend zoogdiersoorten uit, de afgelopen eeuw lag dat tempo zeker honderd keer zo hoog.

Toch vindt niet iedereen dat het VN-rapport Meadows met zijn Grenzen aan de Groei alsnog gelijk geeft. 'Het is op zijn zachtst gezegd ongelooflijk dat Meadows dat durft te beweren', zegt Bjørn Lomborg, Deens econoom en kritisch volger van het milieu. 'De Club van Rome heeft destijds gezegd dat onze natuurlijke hulpbronnen voor het einde van de eeuw zouden opraken, en dat de wereld zeer snel zou vervuilen. Geen van die twee voorspellingen is uitgekomen.'

Maar, zegt Meadows, dat is nu juist het grote misverstand. 'We hebben absoluut nergens voorspeld dat de grondstoffen nu al uitgeput zouden zijn. We hebben alleen gezegd dat we, gezien de groei van het verbruik, niet verbaasd moeten zijn dat de grondstoffen kostbaarder worden. Ergens in de komende honderd jaar.'

Bovendien waren het conditionele stellingen: áls we zo doorgaan, dán gaat het mis. Leemans: 'Dat de bossen niet verzuurd zijn, betekent niet dat de waarschuwing onterecht was. We hebben de zwaveluitstoot drastisch teruggebracht, waarmee we de bossterfte hebben kunnen voorkomen.'

Meadows is strenger: 'Onze tegenstanders hebben van ons een karikatuur gemaakt. Sommige medestanders trouwens ook.'

Leemans denkt dat zijn VN-rapport dat lot kan ontlopen. 'Grenzen aan Groei bestond uit scenario's, afgeleid van een primitief computermodel. Dat was een te nauwe basis.

'Wij baseren ons op veertig jaar metingen en waarnemingen, compleet met onzekerheidsmarges. Die onderbouwing geeft ons een steviger fundament.'

Overvragen Zo stevig kennelijk, dat zelfs Lomborg gematigd positief is. 'Het is een tamelijk verstandig rapport', zegt de criticus. 'Op bepaalde plekken zijn we het milieu aan het overvragen, dat is gewoon waar.'

Alleen vraagt hij zich af of dat allemaal zo erg is. Ook de VS en Europa hebben hun oerbossen gekapt en hun lucht vervuild om hun economieën op poten te zetten. 'Toen we eenmaal geld hadden, hebben we de lucht, de bodem en het water weer schoongemaakt. De schrijvers van het rapport hebben gelijk als ze zeggen dat milieuproblemen een neveneffect zijn van armoede. Dan zeg ik dat economische groei de oplossing is.'

Schrijver Leemans van het VN-rapport vindt dat Lomborg 'gedeeltelijk gelijk' heeft. 'Op bepaalde gebieden gaat het milieu vooruit. We hebben geen schuimende beken meer, in de Rijn zwemt weer zalm. Maar we hebben onze oerbossen niet teruggekregen. Natuurlijk heeft de Derde Wereld ook het recht zich te ontwikkelen, maar ze hoeven niet dezelfde fouten te maken als wij.'

Want wanneer tropische regenwouden verdwijnen, is dat een fout, vindt Leemans. Ten eerste omdat de mens afhankelijk is van ecosystemen. Op korte termijn levert het kappen van een regenwoud wat hout en akkerland op, maar op lange termijn moeten er allerlei investeringen worden gedaan om erosie tegen te gaan en irrigatiesystemen aan te leggen.

Bovendien leidt het verdwijnen van regenwouden tot toename van malaria, omdat de mug zich vestigt in poelen waar eens regenwoud stond. En vermindert het de capaciteit voor de opname van kooldioxide, waardoor het klimaat verandert. 'Het verdwijnen van natuurlijke systemen is dus schadelijk voor de mens', zegt Leemans.

Maar ook los daarvan is een tropisch regenwoud waardevol, vindt hij. 'We moeten ons afvragen wat het gewenste uiterlijk van de aarde is. Daar moeten we aan werken.'

De oplossing zit in het erkennen van de impliciete waarde van ecosystemen. Elk bos, elke rivier en elke oceaan verleent diensten die niet op het eerste gezicht duidelijk zijn. Wanneer mangrovebossen zijn weggekapt, kan een tsunami ongeremd een stuk kust overspoelen. 'De mogelijke verdiensten van zo'n ecosysteem worden veel te weinig verdisconteerd in de baten. Dat is het grote probleem.'

Kabeljauw Dat geldt des te meer op de plekken die niemands eigendom zijn, en waarvan dus niemand de waarde erkent. Vissers kunnen bijvoorbeeld hun gang gaan, waardoor de kabeljauw voor de kust van Newfoundland is verdwenen.

Realist Lomborg denkt dat we daarmee moeten leren leven. Die kabeljauw en tropische regenwouden kunnen we vergeten. 'In een ideale wereld zou ik alles willen repareren, en dus ook willen voorkomen dat er dieren uitsterven. Maar in deze wereld moeten we keuzes maken. En dan vraag ik me af wat ze in de ontwikkelingslanden liever doen: eten of vlinders kijken.'

Juist hij, die vaak het verwijt heeft gekregen de zaken rooskleuriger voor te stellen dan ze zijn, ziet het somber in. 'Ik betreur die achteruitgang. Maar we kunnen er weinig tegen doen. Je strijdt tegen corruptie en armoede -dat zijn zaken die je niet kunt beheersen.'

De milieu-wetenschappers daarentegen, sinds de Club van Rome vaak beschuldigd van doemdenkerij, blijven optimistisch. 'Onze denkbeelden worden gemeengoed', zegt Leemans. 'Ik verwacht dat er binnenkort instrumenten komen om de ecosystemen in geld uit te drukken.'

Het Millennium Assessment pleit voor afschaffing van de landbouwsubsidies. Tegelijk zou een nieuwe agrarische revolutie moeten beginnen, waarbij de technologie een grote rol speelt om opbrengsten te verhogen (genetische manipulatie wordt echter niet genoemd). Inheemse volkeren in de Braziliaanse Amazone zouden het regenwoud moeten beheren. Ook internationale handelsafspraken over houtkap zijn nuttig. 'Milieu en economische groei kunnen best samengaan', zegt Leemans.

Meadows blijft echter bij zijn oude stelling. Economische groei als oplossing voor de planeet is onzin. Groei betekent meer consumptie, meer energie, meer van alles. Dat verergert de problemen. De oplossing? 'Twee kinderen per gezin, maximaal. Dat is simpele algebra.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden