Reportage Drinkwater

De vrouw die de rivieren gaat redden: ‘Slechts een paar generaties geleden konden we er nog uit drinken’

Beeld Eva Faché

Universitair docent, ecoloog en avonturier Li An Phoa wil rivieren weer drinkbaar maken. Om dat te bereiken bewandelt ze rivieren van bron tot zeemond en doet watermetingen met wie ze maar treft. Vorig jaar liep ze langs de Maas, straks is de Yangtze aan de beurt.

Li An Phoa (39) neemt studenten steevast mee naar buiten. Naar een imker of botanische tuin, rivieroever of duinpan. Ze probeert hen te laten voelen: we maken deel uit van een groter geheel, daar zijn we niet alleen afhankelijk van, maar ook verantwoordelijk voor. Wie iets echt leert kennen – of dat nu een bij is of een boom – bouwt er een band mee op en zal er beter voor zorgen, meent Phoa.

Universitair docent en onderzoeker Li An Phoa trekt als een nomade de wereld over voor haar project: drinkbaar water. Met studenten doet ze allerlei metingen in rivieren. In Delft toont ze hoe zo een meting in zijn werking gaat tijdens een workshop met kinderen. Beeld Eva Faché

Neem het groepje studenten van de Nyenrode Business Universiteit – Phoa treedt geregeld aan als gastdocent – met wie ze laatst in het bos was. Mannen en vrouwen gehuld in iets te smetteloos zakentenue, die zich doorgaans bezighouden met het uitrollen van een nieuw it-systeem of met jargonrijke strategische reorganisaties. Dan ziet ze zo’n man, antracieten pantalon in de plooi, gehurkt naar een pluk mos staren, niet denkend aan de vergadering van straks of zijn volle inbox, en weet ze: het werkt. ‘Vooral in de natuur voelen mensen die kinderlijke betovering. Voor mij is het onderdeel van mijn dagelijks leven, maar voor veel mensen niet, die zijn dat deel van zichzelf vergeten.’

Phoa heeft wel iets weg van een vrouwelijke Indiana Jones, met haar buitenhoofd, lange vlecht, bergschoenen en afgeleefde backpack – de wetenschapper in het wild. Niet jagend op verdwenen schatten, maar wel op iets anders dat door sommigen ongetwijfeld als fata morgana zal worden beschouwd: een toekomst met drinkbaar rivierwater. Het is haar missie sinds 2015, toen ze het initiatief Drinkable Rivers startte.

Voor de duidelijkheid: zónder tussenkomst van een zuiveringsinstallatie. En ze doelt ook niet op een bekertje vers Zwitsers gletsjerwater, maar op zomaar een slok uit de Maas bij, pak ’m beet, Luik of Cuijk.

Op een zonnige herfstzondag geeft Phoa een workshop in het Science Centre van de TU Delft. Het lokaal zit vol kinderen en ouders. Waar komt het water dat we drinken eigenlijk vandaan, vraagt Phoa. ‘Uit de kraan’, klinkt het. ‘De supermarkt.’

Een slimmerik: ‘Eerst uit de natuur en dan wordt het schoongemaakt.’

Of iemand wel eens een slokje uit een rivier heeft genomen. Een jongetje met wild rood haar was ooit op vakantie in de bergen, daar kon het, zegt hij. ‘Toch pap?’ Zijn vader knikt. Phoa: ‘En zouden jullie hier uit de Schie ook een slokje nemen?’ Gelach in het lokaal, en een unaniem, bijna verontwaardigd ‘nee’.

Toch is het nog maar paar een generaties geleden, zegt Phoa, dat het water uit bijna alle rivieren op aarde drinkbaar was. Het is een gegeven dat ze vaak en graag herhaalt, voor elk publiek dat ze treft.

Li An Phoa doet met kinderen allerlei metingen in de rivier De Schie. Beeld Eva Faché

Het is lastig omschrijven wat Phoa precies is. Ze is geen wetenschapper, maar verzamelt wel onderzoeksdata; ze is (universitair) docent, maar ziet zelden een lokaal; haar leerlingen kunnen 6 zijn, maar ook 60. Ze voert actie, niet door te demonstreren, maar door te wandelen.

Ook met het gezelschap hier in Delft blijft ze niet lang binnen, er moet water gemeten worden. Fosfaatgehalte, zuurtegraad, welke dieren leven er, wat is de temperatuur – ze heeft een kit met buisjes, kleurenstalen en een opschrijfboekje om de data te noteren.

De data, verzameld door een groeiende groep vrijwilligers in veertien landen die metingen verrichten met schoolklassen of andere geïnteresseerden, wordt door onderzoekers aan de TU en de Wageningen Universiteit – pro bono – geanalyseerd.

Beeld Eva Faché

De metingen hebben een tweeledig doel, legt Phoa uit. Enerzijds wil ze onderzoeken hoe het met de waterkwaliteit is gesteld: wordt die slechter of beter? Omdat metingen van rivierwater volgens haar doorgaans door partijen met een belang worden uitgevoerd, het waterbedrijf of academische onderzoekers die deels betaald worden door de industrie, wil Phoa mensen mobiliseren om zelf data te verzamelen.

Haar andere doel vloeit daar direct uit voort. Het effect dat van het doen van zo’n meting uitgaat, is groot: dat wat je écht ervaart, daar zal je meer voor gaan voelen. En zodra je iets koestert, ga je er ook beter voor zorgen, daar is ze van overtuigd.

Phoa rondde drie studies af: bedrijfskunde en filosofie aan de Erasmus Universiteit, en holistic science aan Schumacher College in Engeland. Elf jaar was ze als freelance universitair docent verbonden aan de Erasmus Universiteit. Ze wilden haar in vaste dienst. Phoa lacht, zoals een kind lacht op de vraag of het van spelen houdt. ‘Dat kan niet, ik moet los zijn.’

Ze geeft wel nog les aan de Nyenrode Business Universiteit en aan haar in 2012 opgerichte ‘nomadische’ school: Spring College, een school zonder vaste verblijfplek, met lessen in de natuur.

Een school als evenbeeld van haarzelf, zou je kunnen zeggen. Want tot voor kort had ook Phoa geen vaste woon- of verblijfplaats. Vanaf haar 24ste zwierf ze rond als een nomade, levend uit haar rugzak, logerend bij vrienden en vreemden.

Zo trok ze rond in de VS, in Spanje, in Engeland, Scandinavië en Oostenrijk. Ze is goed in ‘the art of inviting yourself’, vertelt ze. Ze leerde heus veel aan de universiteit, maar het mooiste leerde ze in de jaren die volgden: vissen, werken op innovatieve boerderijen, voedselbossen starten, bodemonderzoek doen.

Metingen in de rivier de Schie. Beeld Eva Faché

Ook vandaag is ‘de tas’ mee. Eens een nomade, altijd een nomade. Al is er nu al bijna een jaar een huis (want een geliefde), voor het eerst in dertien jaar. In de stad, maar wel op een steenworp van de Amstel, ‘gelukkig’.

Vervuild rivierwater met daarin een cocktail van bestrijdingsmiddelen, rioolwaterresten, chemisch afval, plastic deeltjes of medicijnresten is een modern verschijnsel, door ons allemaal veroorzaakt, stelt Phoa. Ze noemt zichzelf een ‘stroomgebiedmobilisator’. Een stroomgebied is het stuk land waarin al het water via één hoofdrivier wordt afgevoerd naar zee. Nederland telt vier stroomgebieden: dat van de Rijn, de Maas, de Eems en de Schelde. Phoa probeert mensen die in een stroomgebied wonen te bewegen om zich in te zetten voor hun eigen stuk rivier. ‘We zijn gewend om in landsgrenzen te denken, maar de grenzen van het water, van een stroomgebied zijn veel natuurlijker.’

Ze laat de woorden river families vallen. Op een vanzelfsprekende manier. En zegt dingen als: ‘De rivier werd mijn leraar.’ Of: ‘Hebben jullie het water wel eens bedankt?’ Niet iedereen zou met zulke uitspraken wegkomen. Zij wel. Geen enkele aanwezige ouder fronst vandaag een wenkbrauw.

Vorige zomer bewandelde ze de Maas in Frankrijk, België en Nederland – van bron tot zee. Elke dag deed ze metingen met iemand anders: boeren, pubers, kinderen, lokale politici. De wandeling resulteerde in een netwerk van burgemeesters van plaatsen aan de rivier die een intentieverklaring tekenden. ‘De rivier is onze levenslijn en we zetten ons in in de richting van een drinkbare rivier.’

Dat begint bij: het water op alle plekken weer goed stromend maken, zwem- en visveilig, ervoor zorgen dat er overal langs de oevers te wandelen is: want met een rivier die niet ervaren kan worden, verliezen mensen het contact, zegt Phoa. Het drinkbaar maken van het rivierwater, is de laatste stap.

Een naïef vergezicht? Phoa, ernstige blik, schudt haar hoofd. ‘Zodra mensen naar drinkbare rivieren verlangen, zijn ze bereid stappen te zetten om daar te komen. Want van de manier waarop je voedsel verbouwt tot aan de shampoo die je gebruikt: al deze dagelijkse acties doen ertoe.’

Phoa weet mensen mee te krijgen in haar missie. Ze zit aan tafel bij gemeenten, provincies, waterschappen, maar ook bij banken om over drinkbare rivieren te spreken. Vermoedelijk benadert ze het gezelschap dat ze daar treft net zoals ze dat doet met Fabian (8), Marnix (7) en Sunny (6) die haar vandaag helpen bij de meting. Terwijl Marnix de omgeving fotografeert, ruikt Sunny aan een buisje geelgroen water uit de Schie. ‘Dit ruikt naar niks, en ik kan echt heel goed ruiken’, zegt ze ernstig. Na een minuut of twintig zijn alle data verzameld. Alleen nog een boks en een selfie – ook dat doet ze met iedereen.

Beeld Eva Faché

Volgend jaar vertrekt Phoa naar China, het land van haar vader. Daar zal ze een deel van de zesduizend kilometer lange Yangtze, een van ’s werelds meest vervuilde rivieren, bewandelen en burgeronderzoek doen met de lokale bevolking.

‘Wist je dat de Nijl tot de jaren vijftig een nog relatief schone rivier was?’, zegt ze ineens. 

Haar visioen van drinkbare rivieren ontstond een jaar of vijftien geleden, toen ze als 24-jarige net afgestudeerde besloot met een groep actievoerders tegen een mega-stuwdam de Rupert-rivier in Canada af te kanoën. Ze had een filter mee voor het water. Haar gezelschap begon te lachen: hier kun je gewoon je hoofd in het water steken als je dorst hebt.

Drie jaar later keerde ze terug. De dam was er wel gekomen en de waterkwaliteit was, door onder meer kwik uit de zilvermijnbouw, verslechterd: het water was niet meer drinkbaar.

Als iets zo snel ten slechte kan veranderen, vraagt ze zich af, kan het dan ook andersom? 

Rechtstreeks drinken uit de Maas, zal dat ooit kunnen?

Wie nu een slokje uit de Maas (of een andere Nederlandse rivier) neemt, loopt het risico resten van medicijnen, bestrijdingsmiddelen, huishoudelijke en industriële middelen en zware metalen binnen te krijgen. Antropogene verontreiniging, noemt hoogleraar drinkwatervoorziening (TU Delft) Jan Peter van der Hoek dat. Is niet alle troep van mensen afkomstig dan? ‘Als de mens niets in water zou lozen heb je nog natuurlijke verontreiniging zoals uitwerpselen van dieren en afbraakproducten van planten’, zegt de hoogleraar.

Met die zware metalen gaat het sinds een jaar of vijftien, met striktere wetgeving (die in de jaren vijftig en zestig in eigen land opkwam en sinds 2000 EU-breed) veel beter. Met de rest wil het minder vlotten.

In de categorie bestrijdingsmiddelen zijn bekende boosdoeners bijvoorbeeld glyfosaat, DEET, en AMPA. ‘Daar bestaan wettelijke normen voor, maar de middelen volgen elkaar in hoog tempo op’, zegt Van der Hoek. Net een nieuwe samenstelling, nieuwe naam en het staat niet meer op de lijst van de EU. Ook is het vaak lastig te achterhalen waar een stof precies vandaan komt.

Niet dat de landbouwers maar wat aanmodderen, zegt hij. ‘Het in acht nemen van de normen is niet altijd eenvoudig. Soms wordt er te veel gebruikt, maar soms zijn de spuitvrije zones, plekken nabij een beek of rivier waar middelen niet mogen worden gebruikt, te klein, of er is zoveel regenval dat het afstromend regenwater de middelen toch meebrengt.’

Waterbedrijven staken hun inname van water uit rivieren als de concentratie van ongewenste stoffen te hoog is. Twee weken terug nog bleek de concentratie van het landbouwgif prosulfocarb te hoog in de Maas. In 2018 moest de waterinname uit de Maas 46 keer (196 dagen!) gestaakt worden vanwege te grote verontreiniging. Dat lijkt misschien veel, toch is de waterkwaliteit van zowel de Rijn als de Maas de afgelopen jaren al verbeterd door betere regelgeving, zegt Van der Hoek.

Een slokje rechtstreeks uit de Maas, zo zal de realist stellen, is nogal een stip op de horizon. De hoeveelheid geneesmiddelresten bijvoorbeeld, die via de mens in de wc belanden en als gezuiverd rioolwater in de rivier, neemt alleen maar toe. Toch vindt Van der Hoek, behalve hoogleraar ook innovatiedirecteur bij waterbedrijf Waternet in Amsterdam, het streven van Li An Phoa helemaal niet zo vergezocht. ‘Drinkwaterbedrijven maken zich voor hetzelfde hard.’ Althans, met de toevoeging: drinkbaar water na ‘eenvoudige zuivering’, want die zal volgens Van der Hoek altijd nodig zijn.

Kan ons drinkwater opraken?, verslaggever Cor Speksnijder zocht het uit. 

Hoe verstandig het is om in onbruik geraakte dammen te verwijderen, leest u hier.

Misschien drinkt u microplastics, maar maakt u zich geen zorgen zegt de Wereldgezondheidsorganisatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden