De vroege mens redde zich ook in een koel klimaat

Oermensen leefden in Groot-Brittannië veel eerder dan gedacht, wijzen vondsten uit...

Door Ben van Raaij

Vroege mensachtigen leefden al meer dan 780 duizend jaar geleden in Noordwest-Europa, minstens honderdduizend jaar eerder dan tot nu toe werd aangenomen. Dit blijkt uit de vondst van vuurstenen werktuigen in het oosten van Engeland, waarover donderdag is gepubliceerd in Nature.

De vondsten, in Happisburgh aan de kust van East Anglia, laten zien dat de oermensen in staat waren in relatief koude omstandigheden te overleven. Het klimaat in Oost-Engeland was 780 duizend jaar geleden, tussen twee ijstijden in, een stuk koeler dan tegenwoordig. ‘Het is heel bijzonder dat we mensen vinden in zo’n koel klimaat, zo noordelijk en op zo’n vroeg tijdstip’, zei Nick Ashton van het British Museum, een van de auteurs van het Nature-artikel, eerder deze week tegen de BBC.

De tot dusver oudste werktuigen in Engeland zijn in 2005 gevonden bij Pakefield in Suffolk, niet ver van Happisburgh. Deze vondsten zijn 700 duizend jaar oud en dateren uit een interglaciale periode, toen er in Engeland een bijna mediterraan warm klimaat heerste.

De werktuigen van Happisburgh (78 stuks) zijn door onderzoekers van het British Museum, het Natural History Museum, diverse Britse universiteiten en de Universiteit Leiden aangetroffen in een oude rivierafzetting van de Theems. Die mondde in het Pleistoceen bij Happisburgh uit in de Noordzee, 150 kilometer ten noorden van zijn huidige monding.

De onderzoekers schrijven de artefacten toe aan Homo antecessor, een Homo erectus-achtige voorloper van de moderne mens die nog vóór de Neanderthalers door Europa zwierf, en die met name bekend is van opgravingen in Atapuerca in Noord-Spanje. Die site wordt gedateerd op 800 duizend tot 1,2 miljoen jaar.

Volgens de auteurs zou H. antecessor ook pakweg een miljoen jaar geleden al in Engeland kunnen hebben geleefd. De zeespiegel lag in die tijd veel lager, en Engeland en het continent waren door een landbrug verbonden. Er was dus geen reden voor H. antecessor om niet van Noord-Spanje naar Engeland te trekken, als het klimaat dat althans toeliet.

Bewijsvoering voor dit soort speculaties staat of valt met dateringen, en die blijven onzeker, schrijven de Australische archeologen Andrew Roberts en Rainer Grün in een begeleidend commentaar in Nature. Zeker is wel dat de vondsten van Happisburgh nieuw licht werpen op de vraag hoe vroege mensen zich in het Pleistoceen vanuit Afrika over de rest van de wereld, en met name over Europa, hebben verspreid. En op wat ze aan kennis en vaardigheden in hun mars hadden om er te kunnen overleven.

Vroege mensen verlieten Afrika vanaf 1,8 miljoen jaar geleden (toen er aantoonbaar mensen leefden in Dmanisi, Georgië). Ze zullen aanvankelijk vooral aangepast zijn geweest aan een warm klimaat. Daarom is altijd aangenomen dat ze zich alleen benoorden de Pyreneeën en de Alpen zullen hebben gewaagd als het klimaat het toestond, in warmere perioden tussen de ijstijden in, toen de temperaturen in Noordwest-Europa soms bijna mediterraan waren.

Fossiele dennenappels en ander plantmateriaal in Happisburgh tonen nu dus aan dat vroege mensen zich ook in koudere periodes al ver noordelijk ophielden, tot aan de randen van de zogenoemde boreale zone. Ze moeten dus al goed aangepast zijn geweest aan de kou. Misschien maakten ze kampvuren, hulden ze zich in dierenvellen en bouwden ze zelfs provisorische onderkomens, speculeren de onderzoekers in Nature.

Het is een nuancering van het ‘eb-en-vloed-model’ van de kolonisatie van Europa in het Pleistoceen. Honderdduizenden jaren lang, aldus deze theorie, bewogen vroege menselijke populaties mee met het komen en gaan van de ijstijden. Als het kouder werd, trokken ze zich terug in zogeheten ‘refugia’ beneden de Alpen. Als het klimaat opwarmde, migreerden ze noordwaarts, het landijs achterna. De nieuwe Britse vondsten laten zien dat dit geen automatisme was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden