De vraag waar het in deze voorstelling omdraait: is de robot onze vriend of vijand?

De nieuwste expositie in het Design Museum in Gent verbeeldt een wereld waarin de mens overbodig is geworden. En die wereld komt steeds dichterbij. Door Jeroen Junte

De expositie Hello, Robot. Design tussen mens en machine in het Design Museum in Gent Beeld Anthony De Meyere

Op een zonovergoten werkvloer werken gepoetste robots aan een kraakheldere lopende band. Grote ramen bieden een royaal uitzicht op een rotslandschap. Of dat ergens op Mars is of in een desolaat buitengebied van Silicon Valley, blijft onduidelijk. De paar dingen die nog op wat menselijke aanwezigheid duiden, zijn een groezelig luchtbed en strandstoeltje, een volle asbak en een beduimeld tijdschrift.

Dit zorgvuldig geconstrueerde fotobeeld hangt op de expositie Hello, Robot. Design tussen mens en machine in het Design Museum in Gent en verbeeldt een robotwereld waarin de mens overbodig is geworden. Wat de kunstenaar maar wil zeggen: als we niet oppassen wordt de mens door robots een figurant in zijn eigen leven.

Is de robot onze vriend of vijand, is dan ook de vraag van de intrigerende tentoonstelling. Een vraag waarmee de mens al bijna honderd jaar worstelt, blijkt uit het toneelstuk R.U.R. (1920) van de Tsjechische schrijver Karel Capek. Hierin wordt een weinig rooskleurige toekomst geschetst, waarin de mensheid is geknecht door machines of 'robota'; het stuk introduceerde de term robot. Het originele theaterboekje is een van de 150 werken op deze expositie. Tijdens de 20ste eeuw vormt film en literatuur voor veel generaties de eerste kennismaking met robots - van de 'killerdroid' uit The Terminator tot 'knuffelbots' R2-D2 en C-3PO uit Star Wars.

Robots zijn realiteit. Weliswaar kennen we ze nu vooral als koelkasten die boodschappenlijstjes maken en lampen die op ons humeur reageren, alle verbonden met het internet der dingen, maar ze zullen een steeds grotere rol spelen in ons dagelijks leven. De vraag is: willen wij een toekomst waarin robots de zorg van ouderen en kinderen overnemen? Staan we toe dat de grenzen tussen mens en robot vervagen door hightech implantaten? Aan de hand van speculatief design zoekt Hello, Robot naar antwoorden.

Vriendje, denk je bij het zien van Paro, een schattig robotje met de uiterlijke kenmerken van een zeehondje met babyogen en een donzig snuitje. Deze Japanse robot wordt in zorginstellingen gebruikt om autistische kinderen en dementerende ouderen te kalmeren. Zelfs de Amerikaanse legerrobot die hoekig rondrijdt op zijn robuuste rupsbanden en met zijn mechanische nek bommen onschadelijk maakt, oogt geruststellend. Een gevoel dat wordt versterkt door zijn uiterlijke gelijkenis met de piepende en knorrende Disney-creatie Wall-E, een koddig speelrobotje van afgedankte onderdelen.

Maar wanneer je voor het werk Voltcore staat, overvalt je de twijfel aan de goede bedoelingen. Kunnen we technologie wel vertrouwen als we niet eens onze eigen duistere driften en angsten onder controle hebben, vraagt de Oostenrijkse ontwerper Emanuel Andel hiermee. Zijn machine bestaat uit een plaat met een handafdruk en een robotarm met een puntig mes dat pijlsnel langs de getekende vingers prikt. Wie zijn hand op deze afdruk zou leggen, laat tegelijkertijd zijn hartslag, transpiratie en huidtemperatuur meten, en daarmee ook zijn nervositeit. Bij de geringste afwijking wordt de beweging van de robotarm gestoord, met alle bloederige gevolgen van dien.

De machtsstrijd is het oerthema in de mens-robotrelatie. Van de allereerste sciencefiction film Metropolis (1927), waarin de mens slaaf is van machines, tot de recente sequel van Blade Runner, waarin ongehoorzame robots door premiejagers worden uitgeschakeld. Willen we dat ze gelijkwaardig zijn aan de mens, of onderdanig? Een mooie test in dat verband is Kip, een simpel bureaulampje dat siddert en wegduikt als je tegen hem schreeuwt, en juist nieuwsgierig zijn standaard uitstrekt en zijn kapje omhoog steekt als je hem lieve woordjes toefluistert. De bezoekers lijken te neigen naar dominantie, want er klinken voornamelijk geschreeuwde commando's door de zaal.

Vooralsnog is de robot vooral een dommekracht die ons werk uit handen neemt, dankzij slimme ontwerpers. Zo maakt het Duitse-Zweedse ontwerpduo Kram/Weisshaar gebruik van robotarmen om stoelen te snijden uit kunststof. Deze stoelen zijn door de consument bedacht met een speciaal tekenprogramma dat het ontwerp direct naar de robot stuurt. Gaat dit niet ten koste van echte banen? Het antwoord geeft de kunstenaar met een deprimerende foto van een grote textielfabriek, waarin de Chinese werknemers zijn gereduceerd tot machines. Prima toch, als robots deze banen inpikken?

Al heeft dit optimisme ook een keerzijde. De leegte die dreigt als technologie ons leven overneemt is indringend verbeeld in het fotoproject Removed, waarin smartphonegebruikers zijn vastgelegd in alledaagse situaties. Doordat de telefoon en tablets zijn weggepoetst, kijken deze mensen wezenloos voor zich uit met hun handen en armen in verkrampte houding. Naargeestig en lachwekkend tegelijk is de foto van een echtpaar dat met de rug naar elkaar in bed ligt, starend naar een lege hand.

De Amerikaanse architect Greg Lynn bedacht Room Vehicle, een leefcapsule die kan kantelen en daardoor telkens nieuwe functies ontsluit. Het plafond wordt badkamer, de vloer een slaapkamer en uit de muur vouwt een eettafel. Boodschappen worden met een drone aan de voordeur afgeleverd. Dit huis is feitelijk een grote robot die zich voortdurend aanpast aan de wensen van de bewoner.

Ook ons lichaam kan versmelten met de robot. Het eerste exoskelet is inmiddels al op de markt: een mechanische lichaamspantser dat voeten, benen en rug omsluit en mensen met een bekkenverlamming weer laat lopen. Ook zijn er minuscule implantaten die nieuwe lichaamsfuncties toevoegen, zoals een chip om deuren mee te openen of om mee te betalen.

Eerder dit jaar pleitte Tesla-topman Elon Musk voor een versmelting van mens en technologie als enige preventie van een complete overname door robots. Een fantasie van cyborgs die bestaan uit hersens en spieren en chips en motortjes, is door de Nederlandse kunstenaar Floris Kaayk tot in detail uitgewerkt met de website Themodularbody.com. Sf, denk je - maar als je een probleem hebt met dit soort toekomstdromen, dan moeten we daar nu al over gaan nadenken.

Tijdens de Dutch Design Week is vorige maand het virtuele uitzendbureau voor mens en robot Hubot gelanceerd, een initiatief van ontwerper, kunstenaar en filosoof Koert van Mensvoort. De locatie voor deze lancering was een Mediamarktfiliaal. De consumenten deinsden in eerste instantie terug bij de poster van een medisch verzorger met een rugzak waaruit vier olifantenslurfjes steken. Deze Shiva-therapeut kan met haar elektronische hulparmen een zeshandige massage geven.

Tijdens de Dutch Design Week is vorige maand het virtuele uitzendbureau voor mens en robot Hubot gelanceerd, een initiatief van ontwerper, kunstenaar en filosoof Koert van Mensvoort. De locatie voor deze lancering was een Mediamarktfiliaal. De consumenten deinsden in eerste instantie terug bij de poster van een medisch verzorger met een rugzak waaruit vier olifantenslurfjes steken. Deze Shiva-therapeut kan met haar elektronische hulparmen een zeshandige massage geven.

Een medisch verzorger met een rugzak waaruit vier olifantenslurfjes steken
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden