NieuwsCommunicatie vogels

De vorkstaartkoningstiran ratelt er met zijn vleugels op los om te communiceren, en nog in dialect ook

Een vorkstaartkoningstiran.Beeld Alex Jahn

Communiceren door te ratelen met je vleugels en dan ook nog eens met een eigen ‘dialect’. Onderzoekers van onder meer de universiteit van Illinois in Chicago ontdekten dit opmerkelijke gedrag bij de vorkstaartkoningstiran, een vogel die in Midden- en Zuid-Amerika leeft en wel wat lijkt op een zwart-grijze zwaluw met twee extra lange staartveren.

De vorkstaartkoningstiran is niet de enige vogel die – naast zingen en fluiten – de veren gebruikt om te communiceren, bijvoorbeeld om vrouwtjes te imponeren of indringers te verjagen. Tropische manakins bijvoorbeeld slaan met hun vleugels of strijken ze langs elkaar om geluid te maken. Maar de tirannen – die hun naam te danken hebben aan hun agressieve gedrag naar andere vogels toe – laten de lucht het werk doen. Wanneer zij met een razend tempo richting de grond vliegen, laat de lucht de veren, en vooral de veerpunten trillen, schrijven de onderzoekers in Integrative and Comparative Biology. Bijstanders horen hierdoor een soort geratel door de lucht.

Om het ratelmechanisme van de veren te ontrafelen, plaatsten de wetenschappers enkele losse veren, die ze kregen van natuurhistorische musea, in een windturbine en lieten er lucht omheen razen. Met veldobservaties en video- en audio-opnamen van de vogels brachten de onderzoekers de bijzondere geluiden van de dieren in kaart. Ze vingen daarvoor enkele tientallen vogels in mistnetten – vrijwel onzichtbare netten waarin de vogels vast vliegen, zonder ze pijn te doen. Tijdens het vrijlaten van de vogels, werden ze gefilmd. Beelden van hoe de tirannen indringers verjagen, kregen ze door een havik met een miniatuurcamera in de buurt van de vogels te laten vliegen.

De vogels blijken het druk te hebben met hun vleugels. Niet alleen verdringen ze al ratelend indringers uit hun territorium, ze communiceren zo ook agressief met hun mannelijke soortgenoten en versieren ’s ochtends vroeg, voor zonsopgang, de vrouwtjes met een ratelende voorstelling.

Dialecten

Opmerkelijk waren de verschillen die de wetenschappers in de audio-opnamen van twee ondersoorten hoorden. De ene migreert speciaal richting de evenaar om te overwinteren, terwijl de ander daar het hele jaar vertoeft. Het geratel van de tirannen die jaarlijks richting de evenaar migreren, leek iets hoger te zijn dan het geratel van de vogels die het hele jaar op dezelfde plek blijven. Waarschijnlijk doordat de vleugelvorm onderling verschilt, schrijven de onderzoekers. Migrerende vogels hebben langere, smallere veren dan niet-migrerende vogels. Een ideale vorm om lange afstanden mee te vliegen.

Onderzoekers lokten de vorkstaartkoningstiran met een opgezette havik, waar eerstgenoemde agressief op reageert.Beeld Valentina Gómez-Bahamón, Field Museum

Waarom de vogels naast vrolijk gezang ook zijn gaan ratelen, staat nog niet vast. Speciaal om te communiceren, denken de onderzoekers. Evolutionaire verklaringen voor het geratel, zoals er sneller door kunnen vliegen of beter alarm kunnen slaan, zouden vereisen dat vrouwtjes en mannetjes dezelfde vleugels hebben – vrouwen kunnen dit immers allemaal ook. Maar mannetjes blijken andere veerpunten te hebben, met meer inkepingen. Juist deze inkepingen zorgen voor veel geratel tijdens de vlucht. De onderzoekers denken daarom dat dit een communicatief doeleinde heeft: een extraatje om vrouwen mee te versieren.

‘Het is een interessant onderzoek’, zegt gedragsbioloog Hans Slabbekoorn. ‘Het mechanisme achter het geratel is gedetailleerd in kaart gebracht.’ Ook Slabbekoorn denkt dat het geratel communicatief is. ‘Het geratel dat je hoort is eigenlijk een inefficiëntie tijdens het vliegen. Evolutionair gezien is het dus niet gunstig, tenzij er een ander voordeel aan zit, zoals beter vrouwen kunnen versieren dan mannen zonder deze inkepingen. Helemaal sluitend is de verklaring nog niet, er zijn nog alternatieve scenario’s die leuk zijn om over te speculeren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden