InterviewOntbossing

De verwoesting van het regenwoud begon met de aanleg van deze weg

Het stof dat opstijgt van de snelweg BR230 vermengt zich met de rookwolken van de branden in Ruropolis, Brazilië. Beeld AFP/HH

De ontbossing, de branden, de sojavelden: al het menselijke ingrijpen in de Amazone begon met de aanleg van een weg, zegt Pitou van Dijck. De Latijns-Amerika-onderzoeker reed dwars door het regenwoud om de veranderingen vast te leggen. 

De satellieten van het Braziliaanse onderzoeksinstituut INPE registreerden in juli en een deel van augustus met ruim tienduizend branden al ongeveer eenvijfde meer branden in de Amazone dan vorig jaar rond deze tijd, toen de beelden van het brandende woud tot internationale verontwaardiging leidden.

De droge periode is een aanjager voor de branden, maar ze worden veelal aangestoken door (illegale) landbezetters, die via kap en platbranden stukken bos en savanne omzetten in weidegronden en sojavelden. Geregeld verliezen zij de controle over het vuur. 

Dan zijn er nog de stuwmeren – voor elektriciteit – die enorme oppervlakten onder water zetten. Al deze activiteiten leiden tot ontbossing (en de branden die daarmee gepaard gaan) en verlies van biodiversiteit. De aantasting van de Amazone vormt een bedreiging voor de hele planeet, want het woud speelt een belangrijke rol in de regulering van het klimaat op aarde en de stijging van de zeespiegel.

De menselijke inmenging in de jungle begon met de aanleg van de eerste weg dwars door de Braziliaanse Amazone in de jaren zeventig van de vorige eeuw, zegt Pitou van Dijck, die als econoom jarenlang werkzaam was bij het Cedla, het onderzoeksinstituut voor Latijns-Amerika aan de Universiteit van Amsterdam. Kort samengevat bracht de weg het regenwoud ellende, een enkeling rijkdom en de planeet een probleem.

Van Dijck reisde al geregeld door het gebied, maar na zijn pensioen besloot hij al die losse reizen te bundelen in een lange trip. Hij trok van west naar noordoost: in een roestbruine Toyota Landcruiser al kronkelend vanaf de Boliviaanse Andes dwars door de jungle naar de Braziliaanse industriestad Manaus en, na een tocht over de rivier, verder naar Suriname. Zijn ervaringen tekende hij op in het boek Naar het eind van de Amazone.

Vanwaar uw fascinatie voor wegen?

‘In een ondoordringbaar gebied als de Amazone begint alles met een weg. Zonder infrastructuur kom je nergens. Wegen openen een gebied. Het begint met een onverharde weg, dan volgt asfaltering, er verschijnen tankstations, pauzeplaatsen, hotels, restaurants en steeds meer kleine nederzettingen.

‘Met een weg verdwijnt de natuurlijke regulering van toegang. Ineens is het omliggende gebied beschikbaar voor wie maar wil, en vrij om ermee te doen wat diegene maar wil. Zodra er één weg is, ontstaan de zijwegen als vanzelf. Soms aangelegd door lokale bestuurders, maar vaak ook door boeren of bedrijven. Als je nu van bovenaf naar het gebied kijkt, zie je een soort visgraatmodel van meerdere brede hoofdwegen met elk hun kleinere vertakkingen. Echt ondoordringbaar is het woud nergens meer.

‘In de ruim twintig jaar dat ik in de Amazone kom, is er veel veranderd. Jaarlijks komen er duizenden kilometers verharde weg bij, elektriciteitskabels, stuwmeren. Voor houthandel, veebedrijven en sojaplantages worden grote stukken savanne en regenwoud leeg gekapt, aangestoken en platgebrand. Al deze activiteiten leiden niet alleen tot ontbossing en verlies van biodiversiteit, de aantasting van de Amazone vormt een bedreiging voor de hele planeet. Hoe meer woud er verdwijnt, hoe meer CO2 er vrijkomt en hoe harder de temperaturen en de waterspiegel stijgen.’

U beschrijft in uw boek een ontmoeting met een Boliviaanse vrouw in the middle of nowhere naast een bord dat de aanleg van een weg aankondigt die de Atlantische met de Pacifische oceaan zal verbinden. Zij kan niet wachten tot de weg komt.

‘Oorspronkelijke bewoners worden soms gezien als de beschermers van het woud. Maar het beeld is deels gekleurd door exotisme, door het idee dat inheemsen zich slechts richten op het behoud van een verleden en tradities. Zulke inheemse groepen zijn er, maar zoals deze vrouw zijn er ook ontzettend veel: mensen die stroom willen, een koelkast, tv, wifi en een busverbinding naar de lokale markt en het ziekenhuis.

‘De pijnlijke realiteit is dat een weg altijd twee gezichten heeft. Het is voor oorspronkelijke bewoners óók altijd een verschrikking. Want met de goede verbinding komen de vrachtwagens met mannen die zich vergrijpen aan hun dochters, de gelukszoekers, de ziekten, de boeven, de corruptie, de wetteloosheid en de ongebreidelde exploitatie. Voorgaande presidenten hebben de levensrechten van inheemsen behoorlijk gerespecteerd. Bolsonaro heeft hun de oorlog verklaard. De belangrijkste organisaties die hen en het bos zouden moeten beschermen heeft hij verzwakt, directeuren zijn vervangen door ex-militairen, gelden zijn ingeperkt en dan komt covid er nu ook nog overheen.’

Veehouder en vee op de Transpantaneiraweg.Beeld Bernard Dupont

In uw boek laat u zien dat de vernietiging van het regenwoud al ver voor Bolsonaro begon.

‘De militaire dictaturen van 1964 tot 1985 waren de eerste die de Amazone economisch wilden exploiteren door wegen, veehouderijen, stuwmeren en mijnbouw; sinds 1970 is ontbossing op industriële schaal gaande.

‘Maar ook de burgerpresidenten Cardoso, Lula en Rousseff waren actief op het gebied van wegenbouw en economische ontwikkeling van het gebied. Met het verschil dat zij meer oog hadden voor de bescherming van het bos en de oorspronkelijke bewoners via handhaving en wetgeving. Ex-militair Bolsonaro heeft al deze beschermingsmiddelen volledig uitgekleed: de exploitatie kan hem niet snel genoeg gaan, bovendien gelooft hij niet in klimaatverandering.’

U sprak met biologen, lokale gidsen, sojaboeren, mijnwerkers. Wat zijn uw belangrijkste inzichten?

‘Dat de natuur enorm complex is. Dat je de gevolgen van ingrijpen niet direct waarneemt, maar soms pas na jaren of decennia. Zowel lokaal als regionaal en mondiaal. Vooral mensen die zijn opgegroeid in het bos konden me goed laten zien hoe elke vorm van ingrijpen gevolgen heeft. Dat het uitmaakt waar je een boom kapt bijvoorbeeld. De vochtigste delen van het woud staan een groot deel van het jaar onder water. Dan zwemmen ineens dolfijnen waar eerder koeien graasden. Door houtkap verdrogen die gebieden, veranderen ze langzaam in een savanne-achtig landschap. Dat heeft gevolgen voor het hele omliggende ecosysteem, vergroot de kans op brandgevaar en mislukte soja-oogsten buiten het bos.

‘Het heeft me ook geleerd dat bij bestudering van de regio gekeken moet worden naar de hele keten van transport en handel, ook naar internationale verantwoordelijkheid. De belangrijkste bestemmingen voor Braziliaanse containerschepen met soja zijn Rotterdam en Shanghai.

‘Welke bedrijven laten zich in met producten die afkomstig zijn van illegaal ontboste gebieden? Al ligt de werkelijkheid nog complexer. Soja komt niet alleen uit de Amazone, de grootste sojabedrijven zijn in het aangrenzende Mato Grosso gevestigd, waar savanne en bos plaatsmaken voor plantages – legaal. Maar deze bedrijven duwen grote veebedrijven verder het bos in en zorgen zo indirect wel voor illegale houtkap en platbranden.’

Is het tij nog te keren?

‘Het gevoel van urgentie neemt toe bij internationale handelspartners en investeerders. In september vorig jaar ondertekenden 230 grote investeringsmaatschappijen uit Europa een brief waarin ze zich uitspreken tegen tomeloos ontbossen. Dat vind ik een belangrijk signaal. Europa is niet alleen afnemer van rundvlees, hout, graan en soja uit Brazilië, maar ook investeerder.

‘Zodra het bos verder verdwijnt heeft dit grote gevolgen voor het wereldwijde klimaat. Door het vrijkomen van opgeslagen CO2 zal de temperatuur oplopen en het zeewater verder stijgen. Daar tegen optreden is voor een land als Nederland puur eigenbelang.

‘De intensiteit van de branden is niet eerder zo groot geweest als nu onder Bolsonaro. De afgelopen twintig jaar verdween er tussen de 10- en 15 duizend vierkante kilometer per jaar aan bos.

‘In grote lijnen zijn er drie scenario’s denkbaar. Of de ontbossing gaat in vergelijkbaar tempo door, dan is in 2050 iets meer dan de helft van de oorspronkelijke hoeveelheid bos – gesloten canopé of kronendak in jargon – over. Recentelijk verscheen overigens een zeer pessimistische studie, die op 40 procent uitkwam. Dat zou ongekend rampzalig zijn, omdat je dan niet meer kunt spreken van een goed functionerend ecosysteem. Steeds meer bos zal dan in savanne veranderen, omdat de bomen niet meer genoeg regenval kunnen vasthouden, wat ook wereldwijd eco-effecten heeft. Omdat ik hoop wil houden, eindig ik mijn boek met het optimistische getal van 72 procent overgebleven oorspronkelijke woud uit eerdergenoemd rekenmodel. Dat gaat wel uit van een rigoureuze koerswijziging ten opzichte van het huidige beleid van Bolsonaro.’

Basisles Amazone

Het regenwoud dankt zijn naam aan de hoge luchtvochtigheid en bijbehorende regenval. In een kringloop van vocht nemen de bomen en planten veel regenwater op, verdampen dit grotendeels weer, waarna uit de warme waterdamp hoger in de lucht wolken ontstaan waaruit opnieuw regen valt.

In Brazilië vormen de oorspronkelijke bewoners zo’n 0,5 procent van het totale inwoneraantal, ze leven voornamelijk in reservaten in de Amazone en nabijgelegen regio’s van het land. Zo’n 14 procent van het regenwoud valt wettelijk onder hun bevoegdheid.

Wetenschappers waarschuwen voor een ‘point of no return’. Dan zijn er zoveel bomen verdwenen dat het regenwoud niet meer genoeg regen kan produceren om te overleven. Zelfs als niemand dan nog een kettingzaag ter hand neemt, zal de Amazone in een droge savanne veranderen. De wetenschappers zijn er niet over uit wanneer dat keerpunt precies zal zijn bereikt.

De Amazone is het rijkste gebied ter wereld qua biodiversiteit en planten- en diersoorten. Er leven duizenden bijzondere soorten. In de westelijke Amazone zijn gebieden waar 400 boomsoorten per hectare staan.

Meer over de Amazone

Voor het toeristische dorpje Alter do Chão is het zeker dat het vuur komt in de droge maand september. En wie durft het dan te blussen? Niet de brandweer, schrijft onze correspondent Joost de Vries: die is aan banden gelegd met een aanklacht – van brandstichting. 

Over de werkwijze van illegale ontbossers en strijd van een groep oorspronkelijke bewoners van de Amazone, de Karipunas, schreef voormalig correspondent Marjolein van de Water.

Nederland behoort tot de grootste importeurs van soja uit Brazilië, waar bos door kap en brand op grote schaal plaatsmaakt voor landbouwgrond. Maakt dit ons land, met zijn grote behoefte aan het eiwitrijke gewas voor veevoer, rechtstreeks verantwoordelijk voor de Amazonebranden?

De ‘longen van de aarde’ staan permanent in brand, en drie andere vragen over branden in de Amazone beantwoord. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden