De verwarde Cyprian werd doodgeschoten in zijn huis door twee agenten

Ze kwamen om de verwarde en autistische Cyprian Broekhuis naar een veilige plek te brengen. In plaats daarvan schoten twee politieagenten hem dood. Gaan zij terecht vrijuit?

Cyprian Broekhuis in oktober 2015.

Versuft ligt Cyprian Broekhuis (23) op zijn bed. De gesloten gordijnen houden de ongebruikelijk felle septemberzon buiten. Zijn rommelige appartementje nabij de Amsterdamse Dappermarkt is muf en warm. Cyprian heeft tot diep in de nacht zitten schrijven aan zijn avonturenroman Ashan. Nu is het kwart voor twee 's middags en is Cyprian net wakker geworden van alle rumoer in huis.

Ineens staan bij zijn bed vier agenten, een arts, zijn vaste verpleegkundige en de woonbegeleider die de sleutels bracht waarmee ze zojuist zijn huis zijn binnengekomen.

De verpleegkundige praat tegen hem. Legt hem uit dat ze hem gedwongen gaan opnemen, als hij nu weer zijn medicatie weigert. Cyprian komt traag overeind. De boodschap lijkt niet helemaal tot hem door te dringen. Hij is sloom, zegt niks, oogt totaal in zichzelf gekeerd. Ze moeten niet denken dat hij ergens mee naartoe gaat nu.

De verpleegkundige herinnert hem eraan hoe hij afgelopen maandag gedreigd heeft hem met een mes te steken. 'Ja dat ga ik ook doen als je nu niet ophoudt', zegt Cyprian op rustige toon. 'Ik wil geen hulpverlening en ik werk nergens aan mee.' De arts en de verpleegkundige lijken zijn woorden niet erg serieus te nemen.

Het lukt de zorgverleners niet om een gesprek met hem op gang te krijgen. Ze besluiten dat er een ambulance moet komen om hun patiënt op te halen. De arts en de verpleegkundige lopen naar de andere kant van de kamer om dat telefonisch te regelen. Twee agenten blijven in de voorkamer bij Cyprian staan. Die trekt intussen een lange broek met grote zakken aan en strikt de veters van zijn bergschoenen. Alles oogt kalm.

Dan klinken er plots knallen in de ruimte. Kort en droog. De verpleegkundige draait zich om en ziet Cyprian achterover op het bed vallen. Hij ziet het leven uit het gezicht van de jongen trekken. Zijn T-shirt is omhooggeschoven, er zit een gat in zijn buik. Later worden in Cyprians lichaam zes schotwonden ontdekt. Hij overleeft de schietpartij niet.

Noodweer

Waarom begon de politie te schieten? Een halfjaar na het overlijden van hun zoon zitten de ouders van Cyprian Broekhuis nog vol vragen over wat er precies is gebeurd op die warme woensdag 7 september 2016. Hoe kan het dat een jongen die voor zijn eigen veiligheid moest worden opgenomen in een psychiatrische kliniek, is gedood door de mensen die er juist waren om hem te beschermen?

Onlangs ontvingen ouders Nan Romijn (58) en Robert Broekhuis (71) van de officier van justitie een vuistdikke klapper met daarin het onderzoek naar de dood van hun zoon. Het rapport is door de Volkskrant ingezien. Het onderzoek roept nieuwe vragen op. De zeven aanwezigen in het appartement hebben allemaal net een andere versie van wat er is gebeurd, vlak voordat Cyprian bloedend op zijn bed neerviel.

In zijn gelukkigste tijd op het schip de Stad Amsterdam in 2010

De twee schietende agenten zeggen dat de psychiatrische patiënt een mes heeft getrokken en daarmee heeft gedreigd. Een van hun collega's bevestigt dat. Hun verklaringen verschillen echter over hoe dat mes eruitzag en waar Cyprian het vandaan haalde - uit een zak in zijn outdoorbroek of vanachter zijn rug? Eén agent zegt dat Cyprian opsprong en schreeuwde, de anderen hebben het daar niet over. En hoe kan het dat de drie hulpverleners in dezelfde kamer helemaal geen mes hebben gezien en ook niets van een escalatie hebben gemerkt?

Bij de eerste huiszoeking is geen mes gevonden, bij een tweede huiszoeking bleek er een knipmes te liggen onder een bank aan de andere kant van de kamer. Onduidelijk is hoe dit mes daar terechtkwam en of dit het mes is waarmee Cyprian zou hebben gedreigd.

De agenten is niet gevraagd waarom zij zes keer hebben geschoten en of er geen ruimte was om bijvoorbeeld eerst op Cyprians voeten te richten.

De officier van justitie oordeelt op basis van dit dossier dat de twee schietende agenten niet strafrechtelijk worden vervolgd. Zij handelden uit noodweer, is de conclusie.

Cyprians ouders en hun advocaat zijn verbijsterd en leggen zich daar niet bij neer. 'Het rapport rammelt aan alle kanten', zegt Nan Romijn.

Niet alleen hebben de ouders twijfels over de verklaringen van wat er die dag is gebeurd, ook zetten zij vraagtekens bij de werkwijze van justitie na het incident. Zoals de procedure voorschrijft bij zaken waarin agenten zelf mogelijk verdacht zijn, leidde de Rijksrecherche het onderzoek. Dit moet voorkomen dat politierechercheurs naspeuring moeten doen naar mogelijke misstappen van hun eigen collega's binnen het korps.

Is de onafhankelijkheid in dit geval voldoende gewaarborgd? Opvallend is dat de drie aanwezige hulpverleners direct na de schietpartij zijn verhoord op het politiebureau in Amsterdam-Oost. Zij werden daar ondervraagd door collega's van de schietende agenten, niet door de Rijksrecherche. Het Openbaar Ministerie zegt dat 'cruciale getuigen' altijd door de Rijksrecherche opnieuw worden gehoord. Waarom dat in dit geval niet is gebeurd blijft onduidelijk, omdat justitie niet op inhoudelijke vragen over deze specifieke zaak wil ingaan.

De twee agenten die de kogels afvuurden zijn wel door de Rijksrecherche gehoord, maar pas twee dagen na de schietpartij. De procedure schrijft voor dat een schietende agent 'in principe' binnen 24 uur moet worden gehoord.

De agenten zijn in de tussentijd geen communicatiebeperkingen opgelegd en zij worden bijgestaan door advocaten van hetzelfde kantoor. 'In een normaal strafonderzoek is die werkwijze ondenkbaar', zegt Wieteke Drummen, advocaat van Cyprians ouders. 'Door de agenten pas na twee dagen te verhoren en niets te doen om overleg tussen die twee te voorkomen, neemt de kans op een effectief en adequaat onderzoek af.'

Schizofreen

Voor Nan Romijn en Robert Broekhuis is er met de dood van hun schizofrene zoon een eind gekomen aan vier jaar leven onder hoogspanning. Sinds zijn eerste psychose, op Cyprians negentiende, stonden zijn ouders altijd in de waakstand. 'Zelfs als ik onder de douche ging legde ik mijn telefoon altijd in het zicht', zegt Nan Romijn.

Zijn ouders zien al vroeg dat Cyprian anders is. 'Hij was een speels en grappig kind, maar ook van jongs af aan moeilijk', zegt zijn moeder. Hij maakt moeilijk contact met leeftijdsgenootjes, is rigide in zijn gedrag en kan zich niet goed concentreren op school. 'Met veel geplooi, gedoe en liefde van ons, redde hij het toch', zegt Romijn. Pas later wordt zijn gedrag geduid als autisme. Vanaf de laatste klassen van de basisschool volgt hij speciaal onderwijs.

Cyprian Broekhuis in de bergen in 2010

Cyprian is als tiener in zichzelf gekeerd en creatief. Hij houdt van lezen, schrijft magische verhalen en maakt fantasierijke tekeningen. En hij heeft een geromantiseerde hang naar avontuur. Met zijn vmbo-diploma op zak schrijft hij zich in bij de zeevaartschool.

Het eerste jaar rondt hij met succes af. Van zijn oma krijgt hij dan een vakantie cadeau, drie weken wandelen door de bergen in Slovenië. 'Blozend en glanzend kwam hij terug', herinnert zijn moeder zich. Diezelfde zomer doet hij met klasgenoten mee aan een zeilrace op De Stad Amsterdam, een imposante driemaster. Hard werken, Cyprian vindt het fantastisch. Zijn ouders zagen hem nooit meer zo gelukkig als in die zomer van 2010.

Daarna gaat het bergafwaarts. Studeren lukt niet meer. Als hij voor de tweede keer blijft zitten, wordt hij van de zeevaartschool gestuurd. Hij sluit zich steeds vaker op in zijn kamer, draait dag en nacht om. Romijn en Broekhuis kloppen aan bij een ggz-instelling, maar Cyprian wil niet worden behandeld.

De eerste psychose dient zich begin 2013 aan. Cyprian, die nooit ergens naartoe wil, verlaat plots om vier uur 's nachts met slaande deuren het huis. Hij komt uren later terug met vage plannen voor een bedrijf met auto's en vliegtuigen. In de doorwaakte nachten en dagen erop meent hij zijn ouders over hem te horen fluisteren, denkt hij dat zijn computer is gehackt, rent in een T-shirt de winterkou in om zijn haar te gaan wassen in de gracht omdat hij vermoedt dat het kraanwater is vergiftigd.

Zijn ouders willen behandeling. Als iemand geen gevaar is, kan dat niet worden afgedwongen. De crisisdienst komt 's nachts, constateert dat Cyprian psychotisch is, en vertrekt weer omdat hij zelf niet mee wil.

Zijn ouders bellen wanhopig de politie. 'We hebben gelogen dat hij dreigde ons iets aan te doen', zegt Nan Romijn. 'Dat was de enige manier om hulp te krijgen.'

In de jaren die volgen verdiept de ellende zich. Cyprian heeft meerdere psychotische episoden en krijgt ook angstaanvallen. Zijn naïeve hang naar avontuur voert hem tijdens wanen op impulsieve natuurtrips met een veel te zware rugzak. Zijn ouders moeten hem een keer ophalen in het Zwitserse Basel, een andere keer komt hij door zijn vreemde gedrag in een Schotse cel terecht.

Hij wordt meermaals gedwongen opgenomen. Een geschikte woonplek met begeleiding is er niet. Op de geestelijke gezondheidszorg wordt bezuinigd en psychiatrische patiënten moeten zo veel mogelijk zelfstandig wonen. Een tijdje verblijft Cyprian in een huis voor autistische jongeren, maar daar wordt hij bedreigd door een medebewoner. De zorginstelling huurt daarna het appartement voor hem vlak bij de Dappermarkt in Amsterdam. Tijdelijk, tot er een betere woonplek vrijkomt.

In de zomer van 2016 trekt Cyprian zich terug. Zijn ouders laat hij niet binnen, telefoontjes en sms'jes beantwoordt hij niet. Ze vermoeden dat hun zoon enkel op brood leeft. De verpleegkundige moet hemel en aarde bewegen om hem maandelijks zijn injectie met antipsychotische medicijnen te geven. Zijn ouders vrezen ook dat hij op straat terechtkomt omdat hij zijn huur niet betaalt.

Op maandag 5 september 2016 gaat de vaste verpleegkundige langs om hem zijn medicijnen te geven, eigenlijk al een week te laat. Cyprian is onverwacht in een vrolijke bui. Het lijkt een geschikt moment om het gevoelige onderwerp van de financiën aan te snijden.

De verpleegkundige oppert voorzichtig de twee opties: of een begeleider krijgt inzage in al zijn geldzaken, of Cyprian wordt onder curatele gesteld. Cyprian springt ineens woest op van zijn stoel. Wat denken ze wel? 'Als je nou niet weggaat steek ik een mes in je rug', schreeuwt hij. Zonder medicatie te geven haast de hulpverlener zich het huis uit. Hij vergeet zijn jas.

Versterking

Twee dagen later keert de verpleegkundige terug met een arts en een woonbegeleider. Er moet iets gebeuren, Cyprian heeft al te lang geen medicatie gehad. Als hij de injectie vandaag niet toelaat, volgt gedwongen opname.

De verpleegkundige belt om versterking van de politie. Door de bedreiging is hij bang, hij weet niet hoe hij Cyprian straks aantreft. De politie vindt het eerst niet nodig te komen, blijkt uit een gespreksverslag uit de meldkamer. Als de verpleegkundige opwerpt dat Cyprian weleens suïcidale neigingen heeft, sturen ze alsnog vier agenten.

Die krijgen op de stoep te horen dat het hier gaat om een verwarde en autistische jongen die twee dagen eerder heeft gedreigd. Uit het dossier blijkt niet met welk plan en welke taakverdeling de zeven professionals naar binnen gaan. 'Ik kwam vrij onvoorbereid de woning in', verklaart een agent achteraf. 'Ik hield er rekening mee dat hij levenloos in de woning zou liggen.'

De hulpverleners voeren het woord. Omdat Cyprian nergens aan meewerkt, lopen zij de kamer in om te bellen over vervoer naar de kliniek. Twee agenten staan dan nog aan Cyprians bed.

Opeens bedenkt een van hen dat de jongen moet worden gefouilleerd voordat hij straks de ambulance in kan. Zonder overleg met de zorgverleners kondigt de agent aan dat hij Cyprian gaat fouilleren. Cyprian zegt dat hij dit niet wil. 'Ik zei dat wij dit toch gingen doen', aldus de agent. Dat hij te maken heeft met een autist voor wie de kleinste aanraking bedreigend kan zijn, wordt niet meegewogen.

Dan is er ineens het mes, volgens de twee agenten. 'In welke hand het mes zat kan ik mij niet herinneren', zegt de agent die het eerst de trekker overhaalt. 'Ik heb in totaal vier keer de trekker overgehaald en gericht geschoten op de overgang buik/ borst. (...) Dat ik vier keer heb geschoten wist ik op dat moment niet.'

De agent zegt te hebben geschoten uit 'pure angst'. 'Ik zat vol adrenaline.' De andere agent schiet twee keer, naar eigen zeggen om zijn collega te beschermen.

Artikel 12

De twijfels van Cyprians ouders over de loop van de gebeurtenissen, worden niet gedeeld door justitie. 'De betrokken politiemedewerkers zijn niet strafbaar', schrijft de officier van justitie hun deze week. 'Vast is komen te staan dat zij hebben gehandeld vanuit een noodweersituatie.'

Er was niet alleen sprake van een mes, concludeert de officier van justitie, maar ook van het 'onverhoeds afstappen' op de agent 'en daarbij het maken van een stekende beweging'. Dit laatste, de steekbeweging, wordt door slechts één agent getuigd, maar is voor justitie reden om het schieten als geoorloofd te beoordelen. 'Gelet op de acute levensbedreigende situatie was handelen zoals zij hebben gedaan een passende reactie.'

De rechter zou niet tot een ander oordeel komen, meent de officier, dus is een strafzaak niet nodig. Cyprians ouders en hun advocaat denken daar anders over. Ze beginnen een zogenoemde artikel 12-procedure, om af te dwingen dat het Openbaar Ministerie de twee agenten alsnog moet vervolgen. Niet uit wraakgevoelens tegenover de agenten. Ze willen dat de waarheid boven tafel komt en dat er recht wordt gedaan. Vader Robert Broekhuis: 'Er is zo veel onduidelijk dat het noodzakelijk is dat deze zaak tot in detail in de openbaarheid van de rechtszaal wordt besproken.'

De reconstructie van de gebeurtenissen is gebaseerd op het dossier van de Rijksrecherche, met daarin onder meer de getuigenverslagen van de zeven aanwezigen bij de schietpartij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden