De verborgen betalingen van farmaceuten

Farmaceutische industrie

Via een sluiproute gaat veel meer geld van de farmaceutische industrie naar artsen en medisch specialisten dan in het transparantieregister staat vermeld. Een netwerk van commerciële bureaus vormt daarbij de spil, blijkt uit Volkskrant-onderzoek.

Foto ANP Xtra

Drie tientjes voor een warm buffet, een cursus door een gerenommeerd spreker en ook nog gratis het boek Diabetes en ouderen, inzichten voor de dagelijkse praktijk van de huisarts. Voor deze habbekrats verzamelden in november vorig jaar huisartsen uit Noord-Nederland zich in het Van der Valk-hotel in het Groningse dorpje Zuidbroek om naar diabetesexpert en internist Adriaan Kooy van het Bethesda ziekenhuis in Hoogeveen te luisteren.

Na een warm buffet kregen ze er uitleg over ouderen die kampen met te veel suiker in hun bloed en over de behandelmethoden voor deze ouderdomssuikerziekte. Bij dit type diabetes krijgen patiënten vaak medicijnen voorgeschreven. Met Kooy hadden de deelnemers een expert voor zich staan. Hij heeft talloze wetenschappelijke artikelen over diabetes op zijn naam staan en is een autoriteit die ook door farmaceutische bedrijven vaak wordt gevraagd voor hun adviesraden.

Het gratis boek konden de cursisten vooraf via internet bestellen, 'kosteloos aangeboden door Boehringer Ingelheim'. Het werd niet opgestuurd, een 'rayonmanager' van het farmaceutische bedrijf kwam het persoonlijk afleveren.

Cursus

De nascholingscursus over diabetes wordt al een paar jaar door heel Nederland georganiseerd door het bedrijf Olio Educatie uit Amersfoort. Dat lukt alleen met financiële steun van het Duitse farmaceutisch bedrijf Boehringer Ingelheim. Zaalhuur, vergoeding voor de spreker, het buffet, cursusmateriaal; zonder een sponsor is dat niet te betalen. Of de artsen moeten veel meer zelf bijdragen. Maar dan haken er heel wat af.

Toch zijn de geldstromen van deze cursus niet terug te vinden in het transparantieregister, waar de financiële relaties tussen bedrijven en artsen in staan. De betaling van Boehringer Ingelheim aan het bedrijf Olio Educatie staat niet vermeld. De vergoeding die internist Adriaan Kooy voor zijn praatje kreeg ook niet.

Dat is volgens Jeroen Hof van het bureau Olio ook niet nodig. Kooy wordt immers niet door de farmaceut betaald, maar door Olio. Dat zijn bedrijf geld ontvangt van Boehringer Ingelheim hoeft volgens hem ook niet in het register te staan. 'Want de inhoud en sprekers van de cursus zijn door ons bepaald.'

Naast Olio Educatie zijn er nog veel meer commerciële bureaus die nascholingscursussen organiseren voor huisartsen en medisch specialisten. Veel van die bureaus zijn opgericht door voormalig medewerkers van farmaceutische bedrijven. Zoals Pragmascoop van Ger Prins, oud-marketeer van het Brits-Zweedse AstraZeneca, MarkTwo van Willem Korteling, ex-voorlichter in de farmaceutische industrie en Health Investment van Evert-Jan Cremers en Marc Dobbelaar, beiden afkomstig van het Britse GlaxoSmithKline.

Farmabedrijven betalen medici via 'sluiproute'

Artsen klussen veel meer bij voor de farmaceutische industrie dan het officiële register met betalingen laat zien. Een deel van de betalingen door de farmabedrijven wordt verhuld doordat ze via een tussenstation lopen, in de vorm van commerciële, gesponsorde nascholingsbureaus. Dat blijkt uit onderzoek van de Volkskrant op basis van nascholingsagenda's en navraag bij artsen, commerciële bureaus en farmaceuten. Lees hier het nieuwsbericht.

Miljoenen

Het is een business waarin miljoenen omgaan, voor een groot deel afkomstig uit sponsoring door de farmaceutische industrie. Zo ontving het bedrijf Virology Education in 2015 in totaal ruim 350 duizend euro van een trits farmaceutische bedrijven voor projecten en samenkomsten, blijkt uit het transparantieregister. Directeur Alice Posthumus van Virology Education zegt dat ze zonder sponsoring van de farmaceuten geen werk meer heeft. 'Dan houdt het echt op. Dan moeten ziekenhuizen voor hun artsen veel geld gaan betalen, en dat hebben ze niet. Of artsen moeten de nascholingen zelf financieren.'

Uit onderzoek van de Volkskrant blijkt dat veel sponsorbijdragen van farmaceutische bedrijven aan commerciële bureaus niet in het transparantieregister zijn opgenomen. Ook de betalingen van die bureaus aan artsen, afkomstig uit het sponsorgeld van de farmaceutische industrie, staan niet geregistreerd.

Uit navraag bij bureaus en farmaceutische bedrijven blijkt dat ze de regels allemaal anders interpreteren. Duidelijk is wel dat er veel meer geld van de farmaceutische industrie richting artsen en medisch specialisten gaat dan in het transparantieregister te achterhalen is.

Geld en pillen

In een serie artikelen onderzoekt de Volkskrant het krachtenspel tussen het grote geld en de gezondheidszorg. Tips: Farma@volkskrant.nl

Register

'Het register geeft alleen rechtstreekse relaties weer tussen farmaceuten en artsen, waarbij van beïnvloeding sprake kan zijn', zegt secretaris Frederik Schutte van de stichting Code Geneesmiddelen Reclame, die verantwoordelijk is voor het transparantieregister. Als een commercieel bureau een bijeenkomst organiseert, gefinancierd met geld van een farmaceutisch bedrijf, hoeven de betalingen dus niet aan het register te worden doorgegeven. 'Dan is er geen relatie tussen artsen en farmaceut.'

De praktijk is soms anders, blijkt uit de reactie van farmaceut Novartis. Het bedrijf laat weten dat het vorig jaar als enige sponsor experts mocht opgeven als sprekers voor de cursus chronische urticaria - de huidziekte netelroos - van organisator Benecke. Toch staan ook deze betalingen niet in het register, ondanks de directe relatie tussen arts en farmaceut, als aandrager van de sprekers. Dat komt doordat de afhandeling over tarieven en voorwaarden volledig door Benecke werd gedaan, aldus een Novartis-woordvoerster. Novartis gaat dat beleid bij nader inzien aanpassen.

Ook andere farmaceuten lijken te beseffen dat sprake is van een grijs gebied. Zo sponsorde Sanofi vorig jaar een diabetescursus die werd georganiseerd door Health Investment. De betalingen aan de artsen die de cursus gaven zijn niet doorgegeven. Het gevolg van een verkeerde registratie, aldus een woordvoerder van Sanofi. Na vragen van de Volkskrant zijn de namen van alle sprekers en hun vergoedingen opgevraagd bij Health Investment, zodat die kunnen worden doorgegeven.

Het transparantieregister: hoe werkt het?

Het transparantieregister is een wereldwijd uniek register waarin de financiële banden zijn vastgelegd tussen de farmaceutische industrie en artsen en zorginstellingen. Het register is openbaar: patiënten kunnen van iedere arts opzoeken hoeveel geld ze van farmaceuten ontvangen. Financiering van onderzoek staat er niet in. Het gaat om betalingen voor advieswerk, consultancy, spreekbeurten en nascholingen, de sponsoring van projecten en bijeenkomsten en onkostenvergoedingen.

Vorig jaar betaalde de industrie 8,6 miljoen aan ruim 3.800 artsen. Bijna eenderde van de betalingen was bestemd voor het geven van nascholingen. Het transparantieregister werd vier jaar geleden opgezet door de Stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR), die weer wordt betaald door de farmaceuten.

Sluiproute

Ook farmaceut AbbVie laat na vragen weten alsnog de vergoedingen te zullen doorgeven die sprekers in 2015 ontvingen op gesponsorde cursussen. Zelfs een enkele arts voelt zich verantwoordelijk. Reumatoloog Mike Nurmohamed, hoogleraar aan het VUmc, mailt dat hij het honorarium dat hij van bureau Mark Two ontving voor een gesponsorde bijeenkomst in Amsterdam binnen een week zal melden.

Het is een sluiproute, constateert huisarts Hans van der Linde, bekend vanwege zijn kritiek op de farmaceutische industrie. Schuif een commercieel bureau tussen de arts en de farmaceut en de betaling hoeft niet in het register. Ook Berend Verhoeff, psychiater en wetenschapsfilosoof aan de Rijksuniversiteit Groningen, is kritisch. 'De industrie steekt heus niet uit maatschappelijke betrokkenheid zo veel geld in die cursussen. Bedrijven zijn daar bezig met binden, beïnvloeden en beeldvorming. En uiteindelijk met veel geld verdienen.'

Dat nascholingen niet zonder commerciële sponsoring kunnen, is onzin, zegt Verhoeff. 'Artsen kunnen ook onbetaald een praatje houden, toch? Het is een slechte zaak dat de farmaceutische industrie nascholingen organiseert die door de beroepsverenigingen worden geaccrediteerd. Het erge is dat de artsen die daar staan, op een commerciële scholing van zo'n bureau, spreken namens de objectieve wetenschap.'

Investeringen

Die beïnvloeding gebeurt soms heel subtiel, zegt Giel Nijpels, hoogleraar huisartsengeneeskunde en diabeteszorg bij VUmc. Hij ontwikkelde een cursus over diabetes voor Health Investment. Toen hij over de cursus vergaderde met collega's kreeg hij van Health Investment de vraag of er 'farmamensen mochten aanschuiven'. Dat wilde hij niet, en een kop koffie na afloop sloeg hij af. 'Later hoorde ik van Health Investment dat farmamensen bepaalde dia's in mijn cursus niet erg konden waarderen. Ik was te negatief over hun nieuwe medicijnen. Maar ik heb niets veranderd.'

Directeur Evert-Jan Cremers van Health Investment kan zich deze situatie 'niet voor de geest halen'. 'Het komt ons ook onwaarschijnlijk over.'

Directeur Posthumus van Virology Education zegt dat er bij cursussen af en toe mensen van de industrie in de zaal zitten te luisteren. Soms hebben ze commentaar. 'Maar de sprekers zijn onafhankelijk. Waarom ze ons dan sponsoren? Omdat ze beseffen dat het belangrijk is dat artsen te horen krijgen hoe ze met hun medicijnen moeten omgaan. Er komen zo veel nieuwe middelen op de markt, zonder educatie weten artsen echt niet waar ze aan toe zijn. Onze sponsors weten dat ze hun investeringen er meer dan uit krijgen.'

Meer over