De veerkracht van Dipo

Wie op internet een toeristische site over Ghana bezoekt, heeft grote kans daar een afbeelding van een Dipo girl tegen te komen: een jong meisje gekleed in prachtige kralen om haar hals, armen, benen en middel, en een smalle strook rode stof die haar onderlichaam bedekt en als een staart...

Dipo is een initiatieritueel voor meisjes bij de Krobo, een etnische groep, niet ver van de hoofdstad Accra. Het ritueel is een typisch voorbeeld van de fascinatie én morele afkeuring die 'westerlingen' voelden voor naaktheid en seks in Afrika, vanaf het begin van de koloniale tijd en missionering tot de dag van vandaag. Met deze kanttekening dat de ambivalentie van de Europese bezoekers van toen nu overgenomen is door de moderne burgers van het land.

Facinatie voor Dipo was er ook bij de antropoloog Marijke Steegstra, die een indrukwekkende studie over het onderwerp heeft geschreven. Zij heeft daarvoor zowel archieven verkend, onder meer die van de presbyteriaanse zending in Bazel, als veldwerk gedaan in de Krobo-maatschappij van vandaag. Ghanezen zijn complimenteus over hun onderzoekers. Een oudere vrouw merkt op dat de antropologe in een eerder leven een Krobo-vrouw moet zijn geweest: 'Kijk naar haar benen, haar kuiten. Ze zijn anders dan die van de andere blanken. Je kunt zien dat ze kralen gedragen heeft onder de knie.' De auteur voegt er in een voetnoot aan toe dat welgevormde kuiten een belangrijk teken van schoonheid zijn.

Brieven en verslagen van de presbyteriaanse zendelingen die in 1828 in Ghana arriveerden, staan vol klachten en verzuchtingen over de verdorvenheid van de Krobo met hun heidense rituelen. Een van hen schrijft in 1891: 'Nergens in dit land heb ik mensen gevonden die zo verwikkeld zijn in bijgeloof, fetisjisme en zonde als hier. Dat dit gebruik (Dipo), of beter deze misdaad, onze Krobo-mensen ervan weerhoudt het Evangelie te aanvaarden is duidelijk.' Maar, besluit hij optimistisch, 'dit bolwerk van de duivel zal ooit wankelen en vallen, volgens de belofte van Gods Woord'. Steegstra laat echter zien dat Gods Woord nog steeds niet in vervulling is gegaan. Dipo leeft nog en de auteur levert tal van voorbeelden van de veerkracht van het ritueel tegen alle krachten van kolonisatie, missionering, 'beschaving' en modernisering in.

Het Dipo-ritueel maakt een meisje tot Krobo-vrouw. Je wordt niet als Krobo-vrouw geboren, je wordt het gemaakt. Een vrouw die zwanger wordt vóór zij Dipo heeft ondergaan, werd in het verleden uit de gemeenschap gestoten. Zendelingen die aandrongen op het afschaffen van Dipo, plaatsten de ouders van jonge meisjes voor een onmogelijk dilemma. Zendelingen melden dan ook dat de bekeerlingen 'terugvallen' in hun heidense praktijken of hun dochters in het diepste geheim Dipo laten ondergaan. De praktijk om meisjes op zeer jonge leeftijd aan Dipo te laten deelnemen, groeit. Het is een slimme truc om cultuur én kerk te dienen.

Dipo is nu een bron van verlegenheid voor veel moderne Ghanezen. De schaarse kleding ergert hen als een teken van primitiviteit of losse zeden en zou bij bezoekers een achterhaald beeld van hun land en cultuur wekken. De presbyteriaanse kerk is nog steeds tegen Dipo gekant en de snelgroeiende charismatische kerken zijn nog feller tegen het ritueel. Alleen de roomskatholieke kerk, waarover Steegstra niet veel zegt, is wat liberaler. Tijdens haar veldwerk ontmoet zij een Filipijnse priester die het Dipo-ceremonieel komt bijwonen omdat hij 'de cultuur van de mensen wil leren kennen'.

Steegstra plaatst haar historische en etnografische observaties in een discussie over de begrippen 'cultuur' en 'moderniteit'. Dipo is onderwerp van een publiek debat. Sommigen propageren behoud van hun cultuur en verzet tegen de nivellerende krachten van globalisering. Anderen noemen Dipo achterlijk en barbaars. Steegstra benadrukt dat dit debat de veranderlijkheid van 'cultuur' laat zien. In discussies wordt politiek bedreven , en standpunten wijzigen zich afhankelijk van de context waarin de discussianten zich bevinden. Cultuur wordt voorgesteld als een statisch 'ding', maar in de werkelijkheid van het alledaagse discours blijkt het karakter van cultuur steeds weer te veranderen. In Nederland zien we dit in de discussies over 'integratie' en de introductie van zogenoemde inburgeringscursussen. In Ghana gaat het vaak over het culturele erfgoed van Dipo en andere tradities.

Het voortbestaan van Dipo is een paradoxaal onderdeel van een volwassen moderniteit, die niet klakkeloos de westerse symbolen en iconen volgt, maar daar een eigen visie en identiteit tegenover stelt. Een wrang voorbeeld van het politiek gegoochel met traditie is de huidige stigmatisering van Krobovrouwen als prostituees en brengers van HIV/aids. Het is een wijdverbreide opvatting in Ghana dat Krobovrouwen 'los' zijn en in groten getale naar het tot voor kort rijke Abidjan in naburig Ivoorkust trokken om hun geluk te beproeven in de seksindustrie. De relatie met Dipo wordt impliciet gelegd, al wordt de betekenis van het ritueel maar half begrepen. Statistieken wijzen het Krobogebied aan als de streek met het hoogste percentage HIV-besmetten: 9,2 procent tegen een landelijk gemiddelde van 4,6 procent.

Tijdens een recent bezoek aan Ghana kan ik de culturalisering van aids met eigen ogen aanschouwen. Een dansgroep voert een kleurrijk schouwspel op van Dipo- en Abidjan-meisjes, die eerst met luxe goederen en daarna met de ziekte thuiskomen. Het eindigt met de dood van twee meisjes. De politisering van Dipo ondergaat een heropleving met de komst van HIV/aids.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden