De valse belofte van de stamcelcowboy

Terwijl stamceltherapie nog slechts als veelbelovend geldt, bieden twee commerciële klinieken - tot verbijstering van deskundigen - al injecties met 'Gods wondercellen' aan om parkinson en artrose mee te behandelen.

Ingekleurd microscoopbeeld van zogeheten mesenchymale stamcellen, die afkomstig zijn uit beenmerg of vet, waarvan de waarde nog alleen bewezen is bij bloedziekten. Beeld Science Photo Library

Of patiënt E.K. werkelijk bestaat, valt niet te controleren, maar zijn getuigschrift op de site van de Tianmen Kliniek is fascinerend. K. heeft parkinson, een ongeneeslijke ziekte, maar in de Rotterdamse kliniek vond hij nieuwe hoop. Twee maanden geleden kreeg hij daar een stamceltransplantatie. Uitgevoerd door cosmetisch arts John Setyo. 'Behalve in de voor behandeling van parkinson gewenste plaatsen spoot dokter Setyo, bekend als hij was met mijn rugklachten, de laatste stamcellen in mijn rug in.' Al snel voelde de dankbare patiënt dat hij meer kracht kreeg en dat zijn spraak verbeterde. 'Dat het herstel is ingetreden, daarvan ben ik overtuigd.'

Setyo, afgestudeerd aan de Erasmus Universiteit, is op het gebied van stamcellen een autodidact, schrijft hij. Hij onderwees zichzelf door congressen te bezoeken en vakbladen te lezen. Bij een Amerikaans bedrijf kocht hij een speciale supercentrifuge, volgde een cursus om het apparaat te leren bedienen en ging aan de slag. Het afgelopen half jaar voerde hij in zijn kliniek al dertig stamcelbehandelingen uit, bij tien patiënten met onder meer parkinson, lage rugklachten, chronische vermoeidheid en de ziekte van Lyme.

Onderzoek

Lees hier meer over het onderzoek dat de inspectie begint naar dubieuze Nederlandse stamcelklinieken.

Ideale oplossing

Hoe toevallig: deze zomer werd vlak bij het Amsterdamse Olympisch stadion een tweede commerciële stamcelkliniek geopend. Orthopedisch chirurg Herman de Boer, tot voor kort werkzaam in het Bethesda ziekenhuis in Hoogeveen, behandelt in zijn kliniek Orthoklinika patiënten met artrose. Op zijn website, waar hij in een witte doktersjas de bezoeker geruststellend toekijkt, noemt hij stamceltherapie 'de ideale oplossing'.

Setyo en De Boer besloten om zich te storten op het meest veelbelovende terrein van de geneeskunde: stamcellen. Met die alleskunners van het menselijk lichaam, die uit kunnen groeien tot andere typen weefsel, zouden ze chronisch zieke patiënten kunnen helpen, menen ze. Kwestie van de cellen oogsten en inspuiten op de juiste plek. Want mensen beschikken dus gewoon over hun eigen voorraad geneeskracht.

De Boer haalt de stamcellen uit hun beenmerg en spuit ze, na een voorbehandeling, terug in een versleten knie of enkel. Kosten: 3.000 euro. Setyo haalt, onder lokale verdoving, vetweefsel uit de buikwand. Daarvan wordt in de centrifuge een concentraat stamcellen gemaakt, die terug worden gespoten. De kosten variëren van 1.500 euro voor de XS-behandeling tot 30 duizend euro voor de XXL-variant. Stamcellen, schrijft hij in een e-mail, zijn 'Gods wonderbaarlijke cellen'.

Scheppingsverhaal

Gods cellen, dat klinkt als een medisch wonder, behalve dan dat het scheppingsverhaal nog moet beginnen. Stamcellen zijn al jaren omgeven met beloften, die nog altijd niet zijn uitgekomen. Er wordt ook in Nederland volop mee geëxperimenteerd, maar dat mag alleen in de academische ziekenhuizen, die er een vergunning voor hebben. Dat is niet voor niets: acht jaar geleden scherpte toenmalig minister Hoogervorst van Volksgezondheid ijlings de wetgeving aan nadat, ook toen, twee commerciële stamcelklinieken zich op de markt van de valse hoop hadden gestort.

Stamcelcowboys werden ze door artsen genoemd, omdat ze patiënten met een dwarslaesie, hartklachten of de dodelijke spierziekte ALS voor veel geld volkomen onbewezen behandelingen aansmeerden. Van belang is, schreef Hoogervorst aan de Tweede Kamer, dat de selectie van stamcellen op de juiste manier gebeurt: voorkomen moet worden dat ze gaan woekeren of de verkeerde cellen aanmaken. 'Het beheersen van deze processen vereist bijzondere deskundigheid.'

In 2006 legde de Inspectie voor de Gezondheidszorg het Preventief Medisch Centrum in Rotterdam stil omdat patiënten in de kliniek van arts Robert Trossel risico's liepen. In datzelfde jaar moest farmacoloog Cees Kleinbloesem zijn kliniek Cells4Health sluiten. Hij week uit naar Duitsland, waar justitie een onderzoek instelde na de dood van een baby die in zijn kliniek was behandeld. Nu werkt hij in Bulgarije waar patiënten terechtkunnen met ALS, autisme en parkinson.

Zijn de cowboys terug? Orthopedisch chirurg De Boer schrijft op zijn website dat de resultaten 'zonder meer goed' zijn te noemen: Amerikaanse studies maken duidelijk dat 70 tot 80 procent van de behandelde patiënten na stamceltherapie opknapt. De Boer belooft telefonisch wat studies op te sturen, maar bij navraag blijkt hij die toch niet te kunnen leveren.

Waarschuwingen

De twee Nederlandse stamcelklinieken scoren zeer slecht op de meetlat van de internationale organisatie voor stamcelonderzoek (ISSCR). De organisatie stelde een lijst met waarschuwingen op voor patiënten die tóch voor een behandelingen kiezen in een commerciële kliniek:

- Controleer of er toestemming is van een landelijke of internationale autoriteit, zoals de EMA.
- Pas op als klinieken claimen dat ze veel ziekten kunnen genezen met hetzelfde type cellen.
- Realiseer je dat claims op basis van getuigenissen van patiënten ongeloofwaardig zijn.
- Let op als artsen schrijven dat de behandeling ongevaarlijk is: iedere behandeling heeft risico's.
- Vraag om bewijs: zijn er studies gedaan die door andere experts zijn beoordeeld?
- Bedenk of je wilt betalen voor een behandeling die niet is bewezen.

'Helemaal niet gevaarlijk'

Cosmetisch arts Setyo verwijst in de lange, lyrische mails die hij stuurt naar de literatuurlijst op zijn website. Daarop een studie bij muizen, reviews in onbekende Oosterse bladen en onderzoeken waarin hooguit het woord 'beloftevol' valt. Ook hier nergens een deugdelijk onderzoek met een placebogroep te herkennen, maar Setyo rept desondanks van 'dé geneesmethode van de 21ste eeuw'. Risico's? Die zijn er niet. De Boer schrijft in zijn folder dat stamceltherapie 'helemaal niet' gevaarlijk is. Setyo rept van 'hooguit een blauwe plek'.

Geraadpleegde stamceldeskundigen reageren verbijsterd. 'Ik had gehoopt dat we in Nederland van dit soort uitwassen af waren', zegt stamcelbioloog en hoogleraar Hans Clevers. Parkinson genezen met stamcellen uit vet? 'Het is een keihard biologisch principe dat je van een hart geen long kunt maken en van een long geen lever. Vetstamcellen kunnen zich echt nooit ontwikkelen tot zenuwcellen.' Elly Hol, hoogleraar gliabiologie van hersenziekten (UMC Utrecht Hersencentrum): 'Wat een ongeloofwaardig verhaal toch weer. Stamceltherapie bij hersenziekten werkt nog helemaal niet.'

Ook bij artrose, het werkgebied van de Amsterdamse stamcelkliniek, is nooit bewijs geleverd, zegt Gerjo van Osch, hoogleraar bindweefselregeneratie in het Erasmus MC. 'Er zijn wel studies die resultaat laten zien maar die hebben nooit een controlegroep. Je kunt je voorstellen dat een injectie met stamcellen, zeker als je daar veel geld voor betaalt, een aardig placebo-effect heeft op pijn.'

Artrose is nog niet te genezen en de commerciële stamcelartsen, zegt ze, spelen in op verwachtingen van patiënten voor wie geen enkele andere optie bestaat. 'Ze doen behandelingen waarvan het nut niet is bewezen, ingrepen die toch een kans hebben op bijwerkingen. Ik vind dat verwerpelijk.'

Orthopedisch onderzoeker Marco Helder spreekt van 'ongeoorloofde praktijken'. Helder doet in het VUmc al ruim tien jaar onderzoek met vetstamcellen. Hij denkt dat patiënten bij het herstel van botopbouw baat kunnen hebben van hun eigen, vers geïsoleerde, vetstamcellen maar over de techniek is nog lang niet alles bekend, zegt hij.

Beenmergstamcel. Beeld OME

Geiten

Dat het ook mis gaan, bewijst het onderzoek dat hij met collega's uitvoerde bij geiten. Ze spoten in tussenwervelschijven van de dieren vers geïsoleerde stamcellen in uit hun vetweefsel, maar in plaats van weefselherstel trad schade op, zo blijkt uit de studie die dit jaar werd gepubliceerd. Hoe dat kan, moet worden uitgezocht, zegt hij. Hij wist van de plannen van De Boer om een kliniek te beginnen: de orthopedisch chirurg is bij hem geweest om zijn licht op te steken.

Ze zijn niet helemaal gek, deze lui, zegt Clevers: ze lezen de literatuur en vinden honderden studies. Alleen hard bewijs ontbreekt. Hij refereert aan een 'bijna hilarisch' overzicht in vakblad Transfusion, waarin stamcellen uit vet of beenmerg werden gekoppeld aan tientallen aandoeningen, van huidziekte psoriasis tot prostaatkanker. 'Haarlemmerolie', zegt Clevers spottend.

Embryonale stamcellen, ja die kunnen zich omvormen tot alle celtypen en zullen in de nabije toekomst waarschijnlijk defecte lichaamsfuncties herstellen, zegt hij. En met stamcellen uit een lever of uit een darm kunnen wetenschappers, zo bewees hij zelf, een nieuwe lever en een nieuwe darm kweken. Maar de zogeheten mesenchymale stamcellen, afkomstig uit beenmerg of vet, hebben tot nu toe alleen hun waarde bewezen bij bloedkanker of bloedaandoeningen, aldus Clevers.

'Wetenschappers in academische ziekenhuizen zijn nu vijftien jaar met die cellen bezig, ze blijven ermee experimenteren bij allerhande ziekten, maar de studies vallen stuk voor stuk om. Er is ook geen wetenschappelijke onderbouwing voor een eventueel effect. Als je deze cellen op weefsel loslaat, vind je ze niet meer terug. Het verhaal is nu weer dat die stamcellen iets maken wat helpt. Wat precies, dat weet niemand. Het lijkt vooralsnog black magic.'

Ingewikkelde wetenschap dus, die niet zomaar is weggelegd voor een commerciële toepassing. Twee medische wetten spelen een rol, verduidelijkt Jan Willem Leer, voorzitter van de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO). Behandelingen met stamcellen mogen alleen worden uitgevoerd door een instelling met een vergunning (Wet Bijzondere Medische Verrichtingen), óf met speciale toestemming van de Inspectie voor de Gezondheidszorg of de Europese Geneesmiddelen Autoriteit (Geneesmiddelenwet).

'Goed overrompeld'

Cosmetisch arts Setyo, geconfronteerd met vragen over wettelijke toelating, voelt zich 'goed overrompeld', schrijft hij. 'Wij zijn wat gaan googlen om te onderzoeken of uw informatie juist is. Hoe kun je de vergunning aanvragen? Heeft u misschien adviezen hoe wij dit kunnen oplossen? Is de toestemming van de volwassen patiënten dan niet voldoende?'

Setyo heeft twee ton geïnvesteerd voor zijn stamceltherapie, vertelt hij. Nieuwe machines zijn onderweg, er staan patiënten gepland tot oktober volgend jaar. Hij heeft contact gezocht met het ministerie van Volksgezondheid en wil zich verbinden aan de Erasmus Universiteit. 'Collega's uit de hele wereld zijn nu bezig met het laatste stadium van onderzoek om de bewijsvoeringen te leveren', schrijft hij en het zou werkelijk zonde zijn als Nederlandse patiënten de behandeling nu nog wordt onthouden.

Via een mail aan de Volkskrant vraagt hij orthopedisch chirurg Herman de Boer om hulp. 'Heeft u hiervoor ook deze noodzakelijke vergunning gekregen, en zo ja via welke route?' Maar in Amsterdam klinkt geen paniek. De Boer was vorige maand op een congres op Mallorca, vertelt hij, en daar hoorde hij dat zijn aanpak gewoon is toegestaan. Het is immers 'from you to you', zegt hij: patiënten krijgen hun eigen lichaamsmateriaal terug, onbewerkt, en die methode valt niet onder de Geneesmiddelenwet, aldus De Boer.

Volgens een deskundige van de Europese Geneesmiddelen Autoriteit zijn de regels onlangs aangescherpt. Stamcellen die bij patiënten worden terug gespoten, worden beschouwd als 'geneesmiddel voor geavanceerde therapie' als ze vooraf worden gemanipuleerd. De twee Nederlandse artsen doen dat niet en dat zou ze vrijpleiten, ware het niet dat er onlangs een regel is bij gekomen: er is wél toestemming nodig als de stamcellen worden teruggeplaatst op een plek in het lichaam waar ze een andere functie moeten uitoefenen dan op de plaats waar ze zijn weggehaald. In dat geval moet worden aangetoond dat de stamcellen op die nieuwe plek effectief zijn en veilig.

Voor cosmetisch arts John Setyo, die vetstamcellen inspuit tegen Parkinson, valt daarmee het doek. De zaak van orthopedisch chirurg De Boer is een stevig twijfelgeval: is het de hoofdfunctie van de stamcellen uit beenmerg om bot te vormen? Orthopedisch onderzoeker Helder spreekt van 'een groot grijs gebied, mogelijk donkergrijs.'

De Boer krabbelt in een mail flink terug: 'Het door u gevraagde bewijs van effectiviteit kan ik momenteel niet aan u presenteren', schrijft hij, 'omdat wij in de klinische studies nog geen eindfase hebben bereikt.' De tekst op zijn website zal hij aanpassen: die 70 tot 80 procent effectiviteit die hij daar benoemt, is hangende de uitkomsten van het onderzoek inderdaad 'ietwat ferme taal'. Toch waagt hij zich aan een 'voorzichtige conclusie': 'We zijn goed op weg en de resultaten zowel in onderzoeksfase als klinisch zijn zeer belovend.'

Hij is hoopvol over de toekomst van zijn kliniek: 'Momenteel werk ik met instanties in Nederland om de behandeling onder de juiste noemer onder te kunnen brengen en daarmee inzicht en transparantie te geven.' Hij schrijft: 'Er zullen altijd voorlopers zijn in de medische wetenschap.'

De Tianmen Kliniek heeft een paar dagen geleden de teksten over stamceltherapie achter een wachtwoord geplaatst. De behandelingen zijn uitgesteld. Setyo, optimistisch: 'Totdat we een vergunning krijgen.'


Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden