De val van Erectus

Homo erectus werd lang gezien als de cruciale voorloper van de moderne mens. Maar dat simpele beeld lijkt achterhaald. De rechtopgaande mens is een doodgelopen Aziatische variant....

MARTIJN VAN CALMTHOUT

Dus de vraag is of je eigenlijk verschil ziet tussen een Homo erectus en een Homo ergaster? Conservator dr. John de Vos van het Nationaal Natuurhistorisch Museum in Leiden veert op uit zijn stoel en spoedt zich naar een van de aanpalende magazijnen vol fossielen. Wacht, hij heeft nog wel het een en ander.

Een ogenblik later is De Vos terug, gipsen afgietsels van twee wereldberoemde fossiele schedels in de hand.

Links hebben we Turkana Boy, naar schatting 1,6 miljoen jaar oud, in 1984 gevonden in het noorden van Kenya. 'WT 15000' heet hij in officieel jargon, naar het nummer in de catalogus van ontdekker Richard Leakey.

En rechts een reconstructie van Pithecantropus erectus, in 1890 bij Trinil op Java opgegraven door de Nederlandse legerarts Eugène Dubois. Het oermodel van de Homo erectus, zeg maar, waarvan het unieke, één miljoen jaar oude schedelkapje plus een dijbeen elders in het gebouw in de brandkast liggen.

De Vos: 'Kijk zelf maar. Ik denk dat we wel een middagje zouden kunnen praten over de vraag of ze hetzelfde zijn of verschillend. Maar dan nog is de vraag of verschil zo verwonderlijk is, en wat het precies betekent. Deze schedels stammen uit gebieden die tienduizenden kilometers uit elkaar liggen en ze schelen een half miljoen jaar.' Het zou vreemder zijn, wil hij maar zeggen, als de twee identiek waren.

Het lekenoog zoekt tevergeefs, maar voor de experts is er geen vergissen mogelijk. Er zijn verschillen, wijst De Vos, beenranden, de ronding is iets anders, de Aziaat heeft een vage beenkam bovenop met deuken aan weerszijde en zijn voorhoofd ligt wat vlakker dan dat van de Afrikaan.

Het lijken details, maar steeds meer paleoantropologen menen dat erectus (de rechtgaande mens) en ergaster (de werkende mens) op grond van hun bouw als twee verschillende soorten moeten worden opgevat. Daarmee is de traditionele centrale positie van Homo erectus in de menselijke verspreidingsgeschiedenis over de aarde aan het wankelen gebracht.

Tot voor kort, toen alles met een schedelinhoud van negenhonderd tot twaalfhonderd milliliter in een lange, lage hersenpan met scherpe hoeken aan de achterzijde en zware beenbruggen aan de voorkant nog wél gewoon Homo erectus heette, was het beeld helder. Deze soort was hooguit twee miljoen jaar geleden in Afrika ontstaan en hij was vervolgens ongeveer één miljoen jaar geleden over de wereld uitgezwermd, vooral naar het oosten. Erectus-fossielen in Afrika waren immers stukken ouder dan die in Azië, waar vooral Indonesië en China vindplaatsen zijn. De Pithecantropus erectus van Dubois was met zijn miljoen jaar lang onomstreden de oudste.

Volgens sommige theoretici ontstond vervolgens de moderne Homo sapiens overal, min of meer gelijktijdig, uit de plaatselijke erectus-populaties. De meeste onderzoekers neigen tegenwoordig echter naar het biologisch wat plausibeler scenario waarin ook sapiens weer lokaal in Afrika ontstond uit de plaatselijke erectus en zich vervolgens in een tweede golf over de wereld verspreidde. Genetische verwantschappen wijzen daar meer en meer op.

In Azië zou tegen die tijd, zo'n tweehonderdduizend jaar geleden, de Homo erectus al zijn uitgestorven door de veranderingen in klimaat en vegetatie die waar waren opgetreden.

Maar het Homo erectus-scenario, schrijft bijvoorbeeld de Amerikaanse paleoantropoloog Ian Tattersall in het aprilnummer van Scientific American, is zo langzamerhand onhoudbaar geworden. Tattersall is het hoofd van de afdeling antropologie van het American Museum of Natural History in New York. Hoewel hij zelf geen veldwerk doet, geldt hij als een autoriteit op zijn terrein en als spreekbuis voor de consensus in het vakgebied.

De bekende Afrikaanse erectus-fossielen behoren, stelt hij, in feite tot de vroegere soort Homo ergaster, die vanaf bijna twee miljoen jaar geleden voorkomt. Het was deze primitievere soort die, aldus Tattersall, als eerste vanuit Afrika over de wereld uitzwermde.

Pas in Azië evolueerde hij, honderdduizenden jaren later, tot Homo erectus die uiteindelijk door klimaatveranderingen uitstierf. Homo erectus is geen stamvader, maar een doodgelopen regionale Aziatische variant die met onszelf weinig van doen heeft. Onze voorvader is Homo ergaster, die in Afrika uiteindelijk Homo sapiens voortbracht.

Of erectus ooit in Europa is geweest, was toch al de vraag. Solide bewijzen voor menselijke bewoning zijn, enkele omstreden claims daargelaten, niet veel ouder dan een half miljoen jaar en de experts bekvechten nog steeds over de vraag of die niet gewoon aan een archaïsche vorm van Homo sapiens, tegenwoordig Homo heidelbergensis genoemd, moeten worden toegeschreven.

Daaruit zou enerzijds de Neandertaler kunnen zijn ontstaan en anderzijds de moderne Homo sapiens sapiens, wijzelf. Anderen denken weer dat de Neandertaler, al dan niet met geweld, werd weggevaagd tijdens de opmars van de superieure sapiens sapiens.

Maar het kille en onherbergzame Europa is een relatieve uithoek in het verhaal van de menselijke evolutie. De huidige dicussies spitsen zich toe op de rol van Afrika en Azië in het vroege bestaan van de mens. Volgens Tattersall stapelt het bewijs zich op dat al ver voor één miljoen jaar geleden een populatie van Homo ergaster vanuit Afrika naar het oosten begon te trekken. Vooral nieuwe dateringen van vondsten in Indonesië en nieuwe vondsten in China en Georgië spelen daarbij een belangrijke rol.

In 1994 publiceerde Carl Swisher van het geochronologische centrum van Harvard in het weekblad Science een nieuwe datering van twee belangrijke vindplaatsen van erectus-achtige fossielen in Indonesië. Uit Sangiran is de schedel van een kind bekend, naar men aanneemt erectus, en in Perning is een onherstelbaar verpletterde schedel gevonden.

Die bleken - volgens metingen van de verhouding tussen twee radioactieve isotopen van het element argon in de betreffende aardlaag - respectievelijk 1,81 en 1,66 miljoen jaar oud, zeer veel ouder dan iemand had vermoed.

In 1991 had een vondst bij Dmanisi in Georgië in de voormalige Sovjet-Unie van een Homo erectus-kaak al even haaks gestaan op de geaccepteerde inzichten. Drie verschillende dateringstechnieken bleven hardnekkig aangeven dat het fossiel uit een laag stamt die 1,8 miljoen jaar oud is. Dat was opnieuw veel te oud, ervan uitgaande dat erectus pas een miljoen jaar geleden uit Afrika zou zijn vertrokken.

En even leek het erop dat in 1995 China een nog grotere verrassing te bieden had. In de provincie Sichuan bevindt zich langs de rivier de Yangtze de grot van Longgupo, waar al sinds 1985 opgravingen worden verricht. Er was onder meer een kaakfragment met kiezen gevonden en grof stenen gereedschap. Beiden waren, meer gemakshalve dan met feiten ondersteund, toegeschreven aan Homo erectus. Maar de grot was naar schatting 1,9 miljoen jaar oud.

Twee jaar geleden publiceerde een groep Chinezen en Amerikanen in nauwe samenwerking met onder anderen De Vos in Leiden in het weekblad Nature een nieuwe interpretatie van het kaakfragment. Het was een vroege Homo, die verdacht veel leek op Homo ergaster.

De Vos: 'Een van die onderzoekers was hier op het instituut en liet me het stuk zien. Ik wist direct dat het geen erectus kon zijn. We hebben vervolgens alle vergelijkingsmateriaal uit de kast getrokken dat we maar hebben en de conclusie was onvermijdelijk: ergaster. Het duurt even voor je dat ook hardop durft te formuleren. Want Homo ergaster was alleen in Afrika bekend.'

Hoewel Tattersall in 1995 zelf als een van de eersten vraagtekens zette bij de kaak uit Longgupo, vooral omdat er een ver strekkende conclusie aan werd verbonden terwijl hij het een bijna aapachtig stuk vond, past het lichaamsdeel perfect in het nieuwe beeld van een zeer vroege exodus uit Afrika. En bovendien gaf het gereedschap wel degelijk aan dat er iets mensachtigs aanwezig moest zijn geweest.

Kennelijk, schrijft hij nu, vond de eerste Afrikaanse uittocht veel eerder dan een miljoen jaar geleden plaats, misschien gevolgd door nog een aantal andere golven, waarvoor nog geen bewijzen zijn gevonden. 'Afrika is het continent dat, vanaf het allereerste begin, de motor is geweest van de hoofdontwikkeling in de menselijke evolutie.'

Het nieuwe scenario zou in elk geval een pijnlijke discrepantie uit de menselijke evolutietheorie kunnen verklaren. In de aardlagen waarin de oudste Homo ergaster voorkomt, bijna twee miljoen jaar oud, worden in Afrika al scherpe vuursteensplinters gevonden, primitieve stenen werktuigen. Maar vanaf ongeveer 1,4 miljoen jaar treedt standaardisatie op en ontstaat de bekende stenen vuistbijl, druppelvormig en nauwkeurig gescherpt.

Zulk geavanceerd, bijna industrieel vervaardigd gereedschap wordt in Azië in geen enkele periode aangetroffen, terwijl een groep die rond één miljoen jaar geleden uit Afrika vertrok, het zeker gekend zou moeten hebben. Nam erectus geen gereedschap mee toen hij eenmaal aan de reis naar het oosten begon? En waarom maakte hij het niet onderweg?

Een vroege exodus van zijn voorloper ergaster zou dat kunnen verklaren, al is dan weer de vraag waaróm die eigenlijk vertrok. Tot nog toe dachten de onderzoekers dat de uitvinding van gereedschap daartoe een impuls kon hebben gegeven. Die redenering gaat nu niet meer op.

De Vos lanceerde in 1994 een felle aanval op Swishers overdonderend oude Javaanse dateringen. Die konden niet juist zijn, al is ook De Vos ervan overtuigd dat de mens eerder in Azië was, dan doorgaans is aangenomen. Alleen: 1,8 miljoen jaar in Indonesië is wat al te vroeg.

De Vos: 'Swisher is een aardige kerel, hij is wel eens hier geweest, maar hij vertrouwt te veel op zijn machines en is dol op extreme resultaten. De getallen zullen ongetwijfeld kloppen, maar de vraag is wàt hij dateert. De vindplaats van zijn fossielen is op zijn best vaag bekend. Wat zegt het als je daar wat materiaal oppakt en er de ouderdom van vaststelt?'

Pakken zich dus alweer donkere wolken samen boven de nieuwste inzichten van de paleoantropologie, nog voordat de leek er lucht van heeft kunnen krijgen? De Vos vermoedt dat de strekking van Tattersalls betoog wel degelijk correct is, ook al deugt de datering van Java in zijn ogen echt niet. Homo erectus, wiens schedelkapje hier verderop in de kluis rust, is nog minder de missing link tussen aap en mens dan Dubois destijds zo vurig hoopte. Het is een doodgelopen plaatselijke variant. Daar kan De Vos mee leven.

Maar, zegt hij, 'Er zijn problemen met de nieuwe theorie waarvan je nog niet weet of het details zijn, of de hoofdzaak. Zijn die Javaanse schedels echt zo oud? Is Dmanisi in Georgië echt Homo erectus? Het is te vroeg voor stellige verhalen. China gaat net open. India is nog een blinde vlek. '

De Vos: 'Wat dat betreft is het niet netjes dat Tattersall onze tegenwerpingen tegen Swisher niet serieus neemt. Ik vind het best als iemand me professioneel voor gek verklaart. Ik ken Ian goed, even goede vrienden. Maar hij moet me niet negeren.'

Martijn van Calmthout

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden