Interview

'De universiteit is geen supermarkt'

De Britse hoogleraar Stefan Collini schreef een spraakmakend boek over wetenschap als erfgoed en de functie van de universiteit. 'Louter rendement eisen leidt tot kortsluiting.'

Minister Bussemaker van Onderwijs (midden) loopt maandag langs demonstrerende studenten bij de opening van het academisch jaar in Utrecht. Beeld ANP

Internationaal is zijn boek What Are Universities For? een bestseller en eerlijk gezegd is Stefan Collini, hoogleraar literatuurgeschiedenis in Cambridge, daar zelf nog dagelijks verbaasd over. Goed, in een snel veranderende wereld bestaat er zeker aan de universiteiten een groeiend gevoel van crisis, al was het maar omdat er heel snel heel veel verandert.

Maar zijn boek, zegt hij, was toch voornamelijk een scherpe kritiek op de in zijn ogen onzalige manier waarop in zijn vaderland Engeland de universiteiten de laatste jaren in de tang zijn genomen door de conservatieve regering.

Stefan Collini. Beeld Monique Shaw

Het Britse hoger onderwijs is in hoog tempo een markt geworden, waarop betalende studenten als consument bepalen wat de universiteiten moeten bieden, of dit nou mediastudies is, raketwetenschap of antieke Griekse poëzie.

Elders in de wereld van het hoger onderwijs is het zo ver nog niet. Maar kennelijk, zegt hij, ziet menigeen verderop in Europa min of meer dezelfde neoliberale bui hangen.

Maandagmiddag opende de kleine zorgvuldig formulerende Brit op gympen in Leiden het academisch jaar. Hij stak een bevlogen betoog af over wetenschap als publiek erfgoed. Hoger onderwijs, hield hij de afgeladen Pieterskerk voor, kan en mag niet worden gebouwd op de individuele keuzen van 17-jarige studenten, zoals nu bij hem thuis gebeurt. 'Zij weten - met alle respect - natuurlijk helemaal niet wat ze van de wetenschap willen en wat ze eruit willen halen. En bij uitstek een overheid zou moeten begrijpen dat het in de wetenschap om meer gaat dan om een onmiddellijk carrièreperspectief.'

In zijn boek reikt Collini met grimmig polemisch genoegen inzichten en formuleringen aan voor het debat over de rol en betekenis van de universiteit. Dat er debat is, spreekt voor hem vanzelf, zegt hij voorafgaand aan zijn rede vanuit zijn comfortabele fauteuil in de Leidse Faculty Club. 'De maatschappelijke rol van de universiteit staat al zolang ter discussie als zij bestaat. We moeten niet doen alsof nu de traditionele universiteit wordt verkwanseld aan massa-onderwijs.'

Uw boek wordt door velen gelezen wel als een welkome verdediging tegen de aanvallen op de academische wereld.

'Het is een verdediging, maar niet zozeer van gevestigde belangen van wetenschappers of academische elites. Daar heb ik persoonlijk niks mee, ook al is het nog zozeer mijn wereld. Wat ik probeer te bestrijden zijn de misvattingen over het wezen van een universiteit - en het hogeronderwijsbeleid waartoe die misvattingen leiden.'

Welke misvattingen zijn dat?

'De belangrijkste is dat universiteiten er zouden zijn voor de huidige studenten en wetenschappers. Een dienstverlener die behoeften van consumenten hier en nu bevredigt.'

U ziet dat anders?

'Wat de wetenschap levend houdt is een soort contract over de generaties heen, een gestage opeenstapeling van kennis, inzicht en het vermogen tot reflectie. Er is altijd een vraag in de samenleving om behoeften hier en nu te vervullen, zowel op het gebied van opleiding als van maatschappelijke vraagstukken. Maar wat daar tegenover staat is de academische neiging naar diepere, fundamentele reflectie. Die twee krachten houden elkaar in evenwicht, maar als je te veel haast hebt en vooral rendement en waar voor je geld eist, krijg je kortsluiting. Dan verdwijnt de reflectie.'

De vraag om maatschappelijk nut werkt in uw ogen averechts?

'Niemand weet wat echt nuttig is of zal zijn, maar het eisen van nut hindert de vondst. Heeft het zin dat wetenschappers zich nu massaal storten op migratieproblematiek? Op korte termijn is er behoefte aan antwoorden en inzichten op dat vlak. Maar misschien komen die uit andere vakken en richtingen dan je verwacht en op een ander moment. Dus bega niet de vergissing dat actuele vragen leidend moeten zijn, of zelfs doorslaggevend voor de begroting.'

Toch gebeurt dat. Hier hebben we de Nationale Wetenschapsagenda, een project waarvoor Nederlanders in een maand meer dan tienduizend onderzoeksvragen en -ideeën hebben aangedragen.

'Voor zover deze onderneming leidt tot een grotere betrokkenheid van publiek bij wetenschap lijkt het me alleen maar toe te juichen. Verder zou het me eerlijk gezegd verbazen als er echt nieuwe dingen bij zitten. In de geschiedenis van de wetenschap zie je telkens dat actuele invloeden en vraagstukken geleidelijk worden geabsorbeerd. Wat de samenleving en de politiek moeten opbrengen is geduld. Hoe moeilijk dat ook is voor politici en kabinetten die van verkiezing naar verkiezing hollen.'

Hebben wetenschappers wel genoeg oor voor de samenleving?

'Ik denk dat dat beter is geworden. Deze generatie luistert en praat. De vorige twee, drie generaties hadden daar minder zin in, en hebben de kritiek wat dat betreft wel over zich afgeroepen.'

Denken over wetenschap, zegt u, is in feite te vergelijken met denken over kinderopvang, kraamzorg, musea, cultureel of nationaal erfgoed. Hoe moet ik dat begrijpen?

'Cruciaal bij al die sectoren is dat ze het individuele overstijgen. Ook als ik zelf geen kinderen heb of wil, wil ik niet in een land wonen waar vrouwen op straat moeten bevallen. En ook als ik niet zelf aan een universiteit zal studeren, wil ik wel dat ze er zijn. Het is een kwestie van beschaving en collectiviteit.'

Of dat nu zo geruststellend is? Het rendementsdenken speelt al die sectoren toch parten?

'Het collectieve domein heeft het in de huidige tijd van neoliberaal individualisme niet gemakkelijk, nee. Maar het begint ermee dat je je dat ook van de wetenschap realiseert.'

Het paradoxale is dat uitgerekend de studenten het aflopen jaar aan een aantal Nederlandse universiteiten in opstand kwamen tegen het rendementsdenken aan hun instelling. De consument roert zich?

'Je zou ze kunnen zien als ontevreden klanten die waar voor hun geld willen. Maar eerlijk gezegd geloof ik dat niet zo. Studenten zijn altijd kritisch. De universiteit is geen supermarkt, en zij weten dat het best.'

Vandaag verschijnt bij uitgeverij Amsterdam University Press de Nederlandse vertaling van Collini's boek 'Waar is de universiteit voor nodig?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden