De tuinen van Aleppo

Een Duitse geneesheer-botanicus verzamelde planten tijdens zijn rondreis door het Midden-Oosten in de 16de eeuw. Zijn unieke herbarium wordt eindelijk toegankelijk.

Cicer arietinum, de kikkererwt. Beeld Naturalis Biodiversity Center
Cicer arietinum, de kikkererwt.Beeld Naturalis Biodiversity Center

Het veld van de kikkererwten. Zo heette een stukje land langs de weg tussen Jeruzalem en Bethlehem. Die naam zou het te danken hebben aan die keer dat Jezus was langsgekomen en een praatje had gemaakt met de boer die er kikkererwten verbouwde. Toen Jezus hem vriendelijk vroeg wat hij aan het zaaien was, antwoordde de boer spottend: stenen. Waarop Jezus hem toewenste dat hij zou oogsten wat hij had gezaaid. Tot zijn schrik vond de boer in de oogsttijd steentjes in plaats van erwten op zijn land.

Geen vertelling uit de Bijbel, maar een anekdote uit een herbarium, een boek met gedroogde planten. Opgetekend door Leonhard Rauwolff. Deze Duitse botanicus en geneesheer trok in de jaren zeventig van de 16de eeuw door het Midden-Oosten om planten te verzamelen die konden worden gebruikt om er medicijnen van te maken. Bij elke plant die hij droogde en meenam vermeldde hij waar die was gevonden. Soms schreef hij er iets meer bij, zoals het verhaaltje over de kikkererwten dat hij had opgevangen in Palestina. Zo maakte hij van zijn herbarium een botanisch logboek.

Het herbarium van Rauwolff is een van de historische plantenverzamelingen die de komende jaren zullen worden onderzocht en ontsloten door Tinde van Andel, bijzonder hoogleraar geschiedenis van botanie en tuinen aan de Universiteit Leiden. Het zijn collecties waar eeuwenlang weinig of niet naar is omgekeken. Dat moet veranderen, vindt zij. Gisteren hield de etnobotanica haar oratie onder de titel 'Open de schatkamer en dekoloniseer het museum'.

Van Andel stelt zich ten doel historische plantencollecties in Leiden toegankelijker te maken voor onderzoekers, studenten en museumpubliek. Ze wil verzamelingen 'dekoloniseren' door ze te digitaliseren en, voorzien van hun culturele context, open te stellen voor mensen uit de regio's waar de planten vandaan komen. 'Rauwolff verzamelde het overgrote deel van zijn herbarium in de Syrische stad Aleppo. Het ligt hier maar en er is heel lang niets mee gebeurd. Het is bijna een morele verantwoordelijkheid om er iets mee te doen.'

null Beeld Naturalis Biodiversity Center
Beeld Naturalis Biodiversity Center

Feest der herkenning

Van Andel maakt de koperen sluitingen van het eeuwenoude boek van Rauwolff los en zwaait de zware leren omslag open. Voorzichtig slaat ze de bladzijden om. Het zijn er tweehonderd. Op elke rechterpagina van het meer dan vuistdikke boek een gedroogde plant, soms met wortel en vruchten. Op de linkerpagina een korte tekst - in het Duits en Latijn. Een plantenverzameling die de lezer meeneemt naar het verleden. 'Je hebt het gevoel dat je door de hangende tuinen van Babylon loopt.'

Rauwolff voert de lezer van zijn plantenboek door het oude Syrië, Koerdistan, Libanon en Palestina. Er komen plaatsen voorbij die nu weer het nieuws domineren: Aleppo, Raqqa, Mosul, Bagdad.

Van Andel: 'In de Levant, het gebied ten oosten van de Middellandse Zee, ziet hij planten die hij herkent van de verhalen uit de Bijbel. Rauwolff was hartstikke christelijk. Het was voor hem een feest van herkenning.'

Mexicaanse cactus. Beeld Naturalis Biodiversity Center
Mexicaanse cactus.Beeld Naturalis Biodiversity Center

De Duitse botanicus bewaarde planten die we nog steeds kennen: henna, granaatappel, pistachenootjes, kappertjes, jute, aubergine, wilde narcissen. Ook planten die in het Westen niet of minder bekend zijn. Zoals Alhagi - de pelgrim - dat zijn naam dankt aan zijn eenzame bestaan in de woestijn. Of Ammi visnaga, fijn akkerscherm. De gedroogde steeltjes van de bloem van deze plant kunnen worden gebruikt als tandenstoker. 'Ik heb op een markt in Marokko gezien dat ze daar nog steeds worden verkocht.'

Rauwolff plukte planten die hij niet kende, maar keek ook wat er in de zadeltassen zat van de karavanen die uit het Verre Oosten kwamen. Daarin vond hij medicinale wortels en andere voor hem vreemde specerijen, zoals kaneelbladeren uit Sri Lanka. Hij kwam voor het eerst het banaan-achtige Marantaceae-blad tegen op de bazaar in Aleppo. Dat werd gebruikt als verpakkingsmateriaal voor kostbare hars uit Indonesië.

null Beeld Naturalis Biodiversity Center
Beeld Naturalis Biodiversity Center

'In Aleppo werden al oosterse specerijen verhandeld voordat de Nederlanders voet aan wal hadden gezet in Indonesië', zegt Van Andel. 'Dankzij dit herbarium hebben we het fysieke bewijs wat de karavanen destijds vervoerden.'

De rondtrekkende geneesheer-botanicus verwerkte zijn ervaringen niet alleen in zijn herbarium. Hij schreef ook een reisverslag, waarin hij de cultuur en de gewoonten van de Arabieren, de Turken, de christenen en de joden in het multiculturele Syrië van de 16de eeuw schetst. Dat boek verscheen in 1582 en werd een bestseller. Zijn herbarium daarentegen verdween uit beeld en verloor de aandacht van de wetenschap.

Vergetelheid

De verzameling kwam in handen van keizer Rudoph II van het Heilige Roomse Rijk. Die voegde haar toe aan zijn natuurwetenschappelijke collectie in Praag. De schatkamer van deze keizer werd in 1620 geplunderd door manschappen van de Beierse keurvorst Maximiliaan I. De volgende plunderaars waren soldaten van de Zweedse koning Gustaaf II Adolf, die de gestolen waar overdeed aan zijn dochter. Deze koningin Christina schonk haar herbaria later in de 17de eeuw aan de Leidse filoloog en boekenverzamelaar Isaac Vossius. Die verkocht ze aan de Leidse universiteit.

Meer dan vierhonderd jaar is het herbarium van Rauwolff nauwelijks bekeken door plantkundigen. Vanwege zijn unieke waarde werd het in Leiden, samen met andere exotische plantencollecties, zodanig opgeborgen dat maar weinig mensen erbij konden. De historische verzamelingen raakten in de vergetelheid voordat ze behoorlijk waren geïndexeerd of beschreven. Ook de Zweedse arts en plantkundige Carl Linnaeus, die in de 18de eeuw enige tijd in Leiden werkte, zag de meeste herbaria over het hoofd. Zelfs toen het natuurhistorisch museum Naturalis twee jaar geleden geld kreeg om zijn plantenverzameling te digitaliseren, vielen de historische collecties buiten de boot.

Van Andel begon een jaar geleden aan haar leeropdracht met het beschrijven van Rauwolffs herbarium. Daarin werd ze bijgestaan door de Iraanse etnobotanicus Abdolbaset Ghorbani, die net als Van Andel onderzoek doet naar het gebruik van planten. Ghorbani vertaalde de vaak verkeerd gespelde Arabische en Turkse namen van planten, evenals de bijbehorende Duitse teksten. 'Het was de eerste keer sinds 1574 dat iemand uit het Midden-Oosten in aanraking kwam met deze collectie', zegt Van Andel. 'Voor ons zijn het exotische planten, maar voor Ghorbani zijn het veelal bekende kruiden. Hij begon telkens te lachen en zei dan: dat staat bij mijn moeder in de tuin.'

Van Andel en Ghorbani gaan de foto's van de planten met hun correcte benamingen op internet plaatsen. Ze zijn van plan Syrische vluchtelingen in Europa te betrekken bij het verdere onderzoek naar de verzameling. Hoe precies, daar moeten ze nog over nadenken. Eerder dit jaar gaf Van Andel al een lezing over geneeskrachtige kruiden voor asielzoekers. 'De Syriërs waren destijds zo aardig om Rauwolff alles te vertellen wat ze over de planten wisten. Nu willen we kijken of we iets voor hen kunnen betekenen. Hun culturele erfgoed wordt vernietigd.'

Aubergineplant. Beeld Naturalis Biodiversity Center
Aubergineplant.Beeld Naturalis Biodiversity Center

Het herbarium van Rauwolff is een van de vele historische verzamelingen die zijn ondergebracht bij Naturalis in Leiden. Er zijn plantencollecties uit Suriname, Curaçao, Sri Lanka, Indonesië, Japan. Van menig collectie is de samensteller onbekend. Toch heeft elk herbarium een verhaal, zegt Van Andel. 'De collecties verbinden ons met onze voorouders. Met de botanici, de handelaren van de VOC en WIC, de gebruikers van exotische producten of de mensen in tropische landen, wier harde en niet altijd vrijwillige werk eeuwenlang de basis vormde voor de Nederlandse welvaart.'

Kappertjesplant. Beeld Naturalis Biodiversity Center
Kappertjesplant.Beeld Naturalis Biodiversity Center
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden