Achtergrond Pesters in de wetenschap

De topwetenschapper als tiran: ‘Ik run hier geen liefdadigheidsorganisatie’

In de wetenschap regent het opeens schandalen van prominente professoren die hun ondergeschikten zouden terroriseren. Broeit er een nieuwe #MeToo-discussie? En waarom zijn de daders eigenlijk zo vaak vrouwen?

Topwetenschapper Nazneen Rahman zou een ‘intimiderende en vernederende werksfeer’ creëren.

De professor nam het duidelijk niet goed op. Amper had een collega haar voorzichtig verteld dat er op de afdeling nogal wat ontevredenheid was, of directeur Tania Singer van het Duitse Max Planck Instituut voor Cognitieve- en Hersenwetenschappen ontplofte. Vloekend en schreeuwend ging ze de gang op, trok deuren open en schreeuwde overal naar binnen: ‘Ben jij hier tevreden?’ Om haar rondgang woedend af te sluiten: ‘Ik heb het aan iedereen gevraagd, niemand is ontevreden, het ligt duidelijk aan jou.’

Het is een van de voorvallen waarmee Singer, wereldautoriteit op het gebied van nota bene empathie, deze maand via anonieme bronnen in opspraak raakte. Singer zou haar afdeling terroriseren, zwangere collega’s uitmaken voor klaplopers en een klimaat scheppen van ‘emotioneel misbruik, dreiging en afkraken van elkaars persoonlijke en arbeidsvaardigheden’, aldus wetenschapsblad Science.

Vrijdag was het weer raak, ditmaal in Groot-Brittannië. Daar kreeg de met prijzen en onderscheidingen omhangen top-oncoloog Nazneen Rahman van het instituut voor kankeronderzoek ICR te horen dat ze 4 miljoen euro onderzoekssubsidie moet terugstorten naar onderzoeksfinancier Wellcome Trust. Die was het vertrouwen in Rahman verloren nadat intern onderzoek van het instituut aan het licht had gebracht dat de hoogleraar een ‘intimiderende en vernederende werksfeer creëerde’. Details geeft het ICR niet. Maar duidelijk is dat ook kankerexpert Rahman, in Groot-Brittannië een vertrouwd gezicht op televisie, haar collega’s vernederde en intimideerde.

#MeToo zonder seks

De topwetenschapper als tiran, het lijkt een trend. Een soort #MeToo, maar dan zonder de seks. Eveneens in Duitsland bleek astronoom Guinevere Kauffmann jongere medewerkers aan haar Max Planck-Instituut voor Astrofysica stelselmatig te vernederen en te intimideren, volgens e-mails die deze zomer via Duitse media aan het licht kwamen. In Zwitserland bleek astrofysicus Marcella Carollo van techniekinstituut ETH studenten toe te snauwen dat ze minder tijd moesten besteden aan hun make-up om harder te kunnen werken. En in Nederland kwamen vorig jaar de Leidse pedagogen Rien van IJzendoorn, Marian Bakermans en Ariana Bus in opspraak: ook zij zouden de werksfeer verpesten en hun afdeling terroriseren, volgens een intern onderzoek.

Noem het emancipatie, dat zulke affaires aan het licht komen. In de (top)wetenschap geldt vaak een gestaalde werkdiscipline. Wie op zoek is naar een medicijn tegen kanker of de energiebron van de toekomst, moet niet zeuren over triviale zaken als compensatie-uren, papadagen of dierenartsbezoek met de kat. ‘Ik run hier geen liefdadigheidsorganisatie!’, zou Singer een collega hebben toegebeten die met zwangerschapsverlof wilde. Niks nieuws onder de zon: al tien jaar geleden wees een peiling van de Britse krantenbijlage Times Higher Education onder duizend academici uit dat liefst 40 procent zich weleens geïntimideerd voelt.

Maar de nieuwe generatie, opgegroeid in het zelfbewuste selfietijdperk, lijkt dat steeds minder te pikken. Krijgt de hoogleraar opeens een boze brief aan haar broek, waarin 45 collega’s en oud-collega’s hun hart luchten over de ‘intimiderende en vernederende’ werksfeer, zoals oncoloog Rahman overkwam. Of er wordt opeens een punt van gemaakt als de promovendus na een stevig gesprek met de professor hyperventilerend en huilend de gang op rent (Van IJzendoorn). ‘Het kan ook dat na #MeToo mensen meer het gevoel hebben dat melden zin heeft’, oppert Naomi Ellemers (Universiteit Utrecht).

Pesten en treiteren

Tot dusver nam de baas – in de regel de universiteit – dergelijke klachten niet al te serieus. Kauffmann werd op cursus gestuurd, Singer ging met sabbatical om een frisse start te kunnen maken, Carollo’s groep werd stilletjes ondergebracht bij een andere afdeling. Maar in de nasleep van #MeToo lijkt men steeds minder vergevingsgezind. De Amerikaanse onderzoeksfinancier National Science Foundation kondigde al aan wangedrag voortaan desnoods te bestraffen met het beëindigen van de onderzoeksbeurs. De Wellcome Trust brengt zo’n straf nu als eerste ten uitvoer. ‘Wellcome neemt pesten en treiteren uiterst serieus,’ aldus het fonds in een gespierde verklaring. ‘Onacceptabel gedrag veroorzaakt grote schade, weerhoudt mensen ervan zich ten volle te ontplooien en remt goed onderzoek.’

Zo ver is men in Nederland nog niet. De nieuwe ethiekrichtlijn die de Nederlandse wetenschap onder regie van universiteitenvereniging VSNU momenteel afrondt, voorziet in alle denkbare onderzoekszonden die wetenschappers kunnen begaan, maar rept met geen woord over hoogleraren die Indiase medewerkers omschrijven als ‘altijd oneerlijk’ (Kauffmann), een scène schoppen in vergaderingen (Singer), of die wegens een verziekt werkklimaat worden verbannen naar een ander gebouw (Van IJzendoorn).

Wangedrag is dan ook een zaak van de werkgever, in de regel de universiteit, zeggen woordvoerders van zowel onderzoeksfinancier NWO als de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) desgevraagd. Bovendien wordt onderzoeksgeld doorgaans toegekend aan groepen, niet aan individuen. ‘En een volledige onderzoeksgroep hoeft natuurlijk niet de dupe te zijn van het wangedrag van een enkeling’, stelt NWO.

Kritiek

Kritiek is er ook. Want waar houdt gewoon streng zijn op en begint intimidatie? Mag de professor nooit eens foeteren dat de promovendus te sloom is (Kauffmann), brommen dat je dat doktersbezoek maar lekker in je eigen tijd aflegt (Singer) of een blog schrijven waarin je het onderzoek van een directe collega afkraakt (Van IJzendoorn)? Het is veelzeggend dat in haast alle recente gevallen ook een tegenbeweging op gang kwam, van wetenschappers die het voor de tiran opnemen. Zo zou oncoloog Rahman volgens haar medestanders juist ‘een motiverende, creatieve en opwindende werkomgeving’ bieden die ‘uitdaagt en ondersteunt’. Ook de wetenschap moet zijn ijzervreters hebben: onhebbelijk in de omgang, maar fantastisch in het onderzoek.

Zeer opvallend wat dat betreft is dat het in zes van de zeven recente gevallen gaat om vrouwelijke wetenschappers. Dat kan erop duiden dat men van vrouwelijke leidinggevenden minder pikt, denkt Ellemers. Want, zo laten diverse onderzoeken zien, bij pestgedrag op de werkvloer zijn de daders overwegend mannen. ‘In ons eigen onderzoek vinden we dat als seniormannen en -vrouwen hetzelfde assertieve gedrag vertonen, men dit bij vrouwen problematischer vindt’, aldus Ellemers. ‘Het stereotype beeld is dat vrouwen aardig zijn en elkaar moeten helpen. Doen ze dat niet, dan valt dat op en is het eerder aanleiding voor kritiek.’

Misschien vormen vrouwen een makkelijk doelwit. ‘Ik ken zat mannelijke collega’s die net zo hardvochtig zijn als Carollo, maar die er nooit klachten over krijgen’, zei ETH-hoogleraar George Lake tegen vakblad Science in een verdediging van de sterrenkundige. ‘Als vrouwen niet zo agressief zijn als de mannen, wordt er over ze heen gelopen. En als ze maar half zo agressief zijn als de mannen, zijn het meteen heksen.’

Overcompenseren

Dat sluit aan bij Ellemers’ onderzoek: een door mannen gedomineerde werkvloer kweekt dominante vrouwen, simpelweg omdat de dames overcompenseren voor de lage verwachtingen die men van hen heeft. ‘In organisaties waar meer diversiteit is, zien we dan ook minder extreem dominant gedrag bij succesvolle vrouwen’, aldus Ellemers. ‘Het handhaven van procedures en gewoontes die een zeer masculien werkklimaat ondersteunen, zoals in veel academische organisaties het geval is, lokt dus probleemgedrag uit van leidinggevenden. Ook, of juist, bij vrouwelijke leidinggevenden.’

Tel dat op bij de bikkelharde concurrentie in de wetenschappelijke top. De strakke hiërarchie van academische rangen en standen. Plus het feit dat het gebruik van verbaal geweld in de wetenschap is toegestaan, in de vorm van de ‘academische vrijheid’ om elkaars werk te bekritiseren. En voor je het weet heb je dan een werkplek waarvan jonge onderzoekers zeggen: ‘Ik had alles om een goede carrière te maken. Maar ik ben er depressief en ziek geworden’ (een promovendus over Carollo).

Meer diversiteit, meer aandacht voor managementvaardigheden, betere klachtenprocedures en minder concurrentie – het is misschien allemaal nodig om de storm van intimidatiezaken te bezweren. ‘Het is verleidelijk om te kijken naar de persoonlijkheidskenmerken van de beschuldigde wetenschappers om te snappen wat er gebeurt’, schrijft de vooraanstaande (maar geheimzinnig anonieme) Britse wetenschapscommentator Neuroskeptic op zijn blog. ‘Maar om te begrijpen hoe zaken zoals deze tot stand komen, moeten we misschien kijken naar de aard van de academische wetenschap als geheel.’

Knappe pestkoppen

Tania Singer, hersenwetenschapper

Status: Directeur van het Max Planck-Instituut voor hersenwetenschap in Leipzig, wereldexpert op het gebied van, jawel, vriendelijkheid.

De zaak: In Science beschuldigden acht medewerkers haar van intimidatie. Ze zou onder meer zwangere collega’s beledigen en zich bezondigen aan ‘emotioneel misbruik’. Vorig jaar zou ze daarvoor al excuses hebben aangeboden.

Tania Singer, autoriteit op het gebied van emphatie, zou zwangere collega's uitmaken voor klaplopers.

Nazneen Rahman, oncoloog

Status: Tot voor kort directeur van het instituut voor kankeronderzoek ICR in Londen, televisiepersoonlijkheid en enigszins bekend als singer-songwriter.

De zaak: Nam zelf ontslag nadat ze in een intern onderzoek schuldig was bevonden aan machtsmisbruik, intimidatie en terroriseren van collega’s. De incidenten, waarvan het ICR de details geheimhoudt, gaan soms tien jaar terug.

Rien van IJzendoorn, pedagoog

Status: Spinozapremiewinnaar en vooraanstaand hoogleraar pedagogiek in Leiden. Inmiddels met pensioen.

De zaak: Werd samen met twee vrouwelijke collega-hoogleraren in een rapport beticht van het tiranniseren van de afdeling, iets wat zijn medestanders betwisten. Werd daarna overgeplaatst naar een werkkamer buiten het instituut.

Rien van IJzendoorn kwam vorig jaar in opspraak wegens het terroriseren van zijn afdeling. Foto Mike Roelofs/De Volkskrant

Guinevere Kauffmann, sterrenkundige

Status: Directeur van het Max Planck-Insituut voor Astrofysica in Garching, winnaar van de Leibniz-prijs.

De zaak: Werd in een reeks publicaties in de Duitse media beticht van despotisme, intimidatie, discriminatie van Aziatische collega’s en het voeren van een schrikbewind. Beet een vrouwelijke studente met problemen toe: ‘Homomannen hebben ook problemen.’

Guinevere Kauffman wordt beticht van het discrimineren van Aziatische collega's. Foto RV

Marcella Carollo, sterrenkundige

Status: Directeur van het inmiddels opgeheven instituut voor astrofysica van ETH Zürich. Werkte in de jaren negentig in Leiden.

De zaak: Nadat haar afdeling stilletjes was opgedoekt, kwam via klokkenluiders aan het licht dat Carollo zich schuldig had gemaakt aan intimidatie en machtsmisbruik. Zo zou ze collega’s hebben gemaand om in de weekenden door te werken en geen vakanties te nemen.

Marcella Carollo snauwde studenten toe dat ze minder tijd moesten besteden aan hun make-up.

Niet zeuren maar werken

Pedagoog Rien van IJzendoorn, tiran of gewoon veeleisend? Lees hier het interview dat de Volkskrant eerder dit jaar met hem had. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.