De titel is vogelvrij

De titel 'Verraad' komt 32 keer voor, 'Vermoorde onschuld' 7 keer. Titels die het goed doen, worden vaak gekopieerd. Vraag je Appel voor je verjaardag, krijg je Durlacher....

Thrillerauteur René Appel bracht in 1996 bij uitgever Bert Bakker het spannende boek Geweten uit. Een half jaar later zag hij de roman Het geweten in de boekwinkel liggen, van Jessica Durlacher, bij uitgeverij De Bezige Bij. Appel: 'Ik vond het raar, en behoorlijk vervelend.'

Hij ondernam actie. 'Ik schreef een brief aan De Bezige Bij en stuurde die ook aan Durlacher. Ik vroeg hoe dit nu toch kon, ik begreep het domweg niet. Mijn boek was geen obscuur werkje of zo, ik ben er op tv over geïnterviewd. Het leek me sterk dat de overeenkomst in titel niet was opgemerkt.'

Appel kreeg geen antwoord en liet het er toen maar bij zitten. 'Want wat moet je? Er werk van maken is zinloos, over het kopiëren van titels is door uitgevers onderling helemaal niets geregeld.'

Titelplagiaat is in de uitgeverswereld een overbekend verschijnsel, maar ook een verwaarloosd zorgenkind. Tussen uitgevers bestaat een halfzacht gentleman's agreement, dat je bij voorkeur geen boektitels van elkaar steelt. Mocht het toch weer eens gebeuren, dan levert het jatwerk vooral ergernis op bij getroffen auteurs. Grote schandalen worden voorkomende gevallen niet, laat staan dat boeken uit de handel worden genomen na tussenkomst van advocaten die zwaaien met de auteurswet.

Maar uitgevers realiseren zich ook dat titelplagiaat een groeiend probleem is. Want er komen simpelweg steeds meer boeken. De titels stapelen zich op en dus ook de doublures. Er ontstaat verwarring bij lezers, die verkeerde titels aanschaffen. Ze vragen een Appel voor hun verjaardag en krijgen een Durlacher. Uitgevers met een zwak auteursbestand weten dat kwade opzet kan lonen. Ze kunnen titels kapen en meeliften op het succes van concurrenten die het beter doen.

Hoofd verkoop Han van Dooren van De Bezige Bij kan zich het geval Appel nog wel herinneren. 'Inderdaad vervelend, maar het kan gebeuren in alle drukte en hectiek. Toch gaan wij er zeer zorgvuldig mee om.' De Bezige Bij publiceert voorgenomen titels in het uitgeversvakblad Boekblad. 'Een uitgever die een titel herkent, kan dan contact opnemen.' Ook zegt Van Dooren dat met nieuw bedachte titels wel even een rondje wordt gespeurd, of de vondst niet al ergens bestaat. 'Maar er glipt weleens wat tussendoor.'

Dat realiseert René Appel zich ook. 'Ik moet bekennen dat ik boter op mijn hoofd heb. Ik bracht in 1990 De Derde Persoon uit bij Bert Bakker. Dat bleek achteraf een roman te zijn van Bert Schierbeek uit 1955. Uitgegeven door De Bezige Bij.' Dat vond Appel ook zeer vervelend, maar toch van een andere orde. 'De kans op verwarring is natuurlijk kleiner bij zo'n oud boek.' Ter verdediging van de miskleun voert hij aan: 'Ik had toen geen internet dus hoe moest ik er achter komen of een titel al bestond? Tegenwoordig tik je een titel in op www.antiqbook.nl of Google en je weet het. Nou ja, ik had het destijds kunnen navragen bij de Koninklijke Bibliotheek.'

De auteur wist het nog niet, maar van zijn psychologische thriller Noodzakelijk kwaad uit 2002 bestaat inmiddels ook een kloon. Joggli Meihuizen publiceerde in 2003 zíjn Noodzakelijk kwaad, een historisch boek met als ondertitel: De bestraffing van economische collaboratie in Nederland na de Tweede Wereldoorlog. Verder duikt de titel nog als subtitel op bij het computerboek Backups maken, een noodzakelijk kwaad, en het wegenwachtwerkje Strooizout, een noodzakelijk kwaad? Appel: 'Bij zo'n historisch boek vind ik een doublure niet zo erg.' Verwarring bij geïnteresseerden in strooizout lijkt hem uitgesloten.

Maar verwarring ligt wel voor de hand als een modieuze titel aan een opmars begint. Zo is er het boek Vermoorde onschuld van Herman Vuijsje uit 1986 met als ondertitel Etnisch verschil als Hollands Taboe. Er is een roman Vermoorde onschuld van Frans van Leeuwen uit 1988, een Vermoorde onschuld over Libanon, van Charles van der Leeuw uit 1990, een vertaalde roman Vermoorde onschuld van Roseleen Brown uit 1992, een Vermoorde onschuld van Karin Overmars uit 1996, een Vermoorde onschuld van Perri O'Shaugnessy uit 1997 en een Vermoorde onschuld van Randy Singer uit 2003 – een voorlopige tussenstand. Het is nog niets vergeleken met de spannende titel Verraad, die in diverse varianten op 32 verschillende omslagen staat.

De naam van de vader van Nelleke Noordervliet uit 1998 grossiert in lookalikes: De naam van mijn vader van de Cubaanse Ileana de la Guardia én van Sabine van den Berg, In naam van de vader, een 'horrorstrip' van Horacio Lalia, en twee keer In de naam van de vader, van Castel Armer en Jerome Bloks. En dan is er natuurlijk nog De naam van mijn moeder van Hannes Meinkema uit 1990.

Jurist Alphons Geerling van het Amsterdamse merkenbureau De Merkplaats kan zich de vermenigvuldiging van Vermoorde onschuld wel voorstellen.

'Je denkt als je die titel bedenkt niet: eureka. Het is een standaarduitdrukking, en je moet dus niet vreemd opkijken als die titel na jouw boek nog eens wordt gebruikt.' In dat geval is er volgens Geerlings ook weinig te ondernemen, mocht de auteur zich bestolen voelen. Maar de jurist zegt dat de auteurswet wel degelijk een goede bescherming kan bieden aan auteurs die een spitsvondige titel exclusief willen houden. 'De wet beschermt originele werken die uit de geest van de kunstenaar ontspruiten, en die dus duidelijk het stempel van de kunstenaar dragen.' Maar uit een andere kunstenaar kan toevalligerwijs hetzelfde idee ontspruiten. Bewijs maar eens dat jouw boektitel als inspiratie heeft gediend.

'Dat is inderdaad moeilijk aan te tonen', zegt Geerlings. 'Degene die de titel heeft overgenomen, kan zeggen dat hij het oorspronkelijke werk niet kent. Maar het ”niet kennen” van het andere werk ontslaat iemand niet van vervolging. Het is in deze tijd bijzonder makkelijk om uit te vinden of een titel al bestaat.'

Dat er ondanks de mogelijkheden die het auteursrecht biedt zelden spraakmakende rechtszaken over boektitels worden gevoerd, komt volgens Geerlings doordat conflicterende partijen meestal tot een schikking komen. En daar hoort het publiek in de regel weinig van. Bovendien: iedere uitgever gaat weleens in de fout met een titel. Groot misbaar richting de concurrent zal keihard terugkaatsen.

Wil een auteur echt alleenrecht op zijn titel, dan is de oplossing simpel, zegt Geerlings. 'De titel deponeren als merk. Dat gebeurt al. Een uitgever die gaat zoeken met een titel, en ontdekt dat de titel al een gedeponeerd merk is, zal zijn handen er niet aan willen branden. Ze zullen geschrokken afhaken.'

Dus de Volkskrant staat sterk met de in 2001 uitgegeven vrijgezellengids Lekker Single, waarvan 'lekker single' destijds als merk is gedeponeerd?

Geerlings: 'Uiteraard. Die uitgever die vorige maand met het kookboek Lekker Single kwam, heeft een probleem. Dat je met zo'n titel komt, is van de pot gerukt. De uitgever richt zich overduidelijk op dezelfde doelgroep, en lift mee. De Volkskrant zal minder boeken verkopen, omdat lezers op zoek naar jullie Lekker Single met een kookboek thuiskomen. Daar moet je dus werk van maken.'

Uitgever The House of Books van Lekker Single, vijftig wereldgerechten voor foodies en veggies: 'We hadden dit beter kunnen vermijden.' Uitgever Rudy Vanschoonbeek wist eerlijk niet dat Lekker Single al bestond.

'Meestal kijken we even op internet, maar dat is in dit geval kennelijk niet gebeurd.' Vanschoonbeek wil graag op zoek naar een oplossing. 'Het omslag ziet er wel erg anders uit, en het formaat is ook anders. Misschien geeft dat beide partijen vooralsnog een beetje troost.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden