De spectaculairste beelden van het heelal

De Hubble, onze uitkijkpost in de ruimte, bestaat 25 jaar. In zijn fotoalbum staan de spectaculairste beelden van het heelal.

Stadsplattegrond Beeld NASA/ESA/Space Telescope Science Institute/Association of Universities for Research in Astronomy

Eind deze maand wordt-ie 25 en hij heeft alle sterren al voor de lens gehad. Niet George Clooney, Beyoncé of David Beckham, maar Sirius, Andromeda en de Trifidnevel. De Hubble Space Telescope is de hoffotograaf van het universum.

Al tientallen jaren lang was het de droom van elke astronoom: een telescoop in een baan om de aarde. Geen last van de dampkring, geen last van storend licht, altijd een onbelemmerde blik op de kosmos. Pas op 24 april 1990 was het zover. Kosten: 2 miljard dollar.

Even leek het weggegooid geld. Hubble - genoemd naar een beroemde Amerikaanse kosmoloog - bleek vérziend. De 2,4 meter grote spiegel was niet goed geslepen. De beelden waren wazig. Gelukkig was de ruimtetelescoop ontworpen voor astronauten-bezoek. Eind 1993 kreeg hij een corrigerende bril. Vanaf dat moment was het een succesverhaal.

Op elk deelgebied van de sterrenkunde heeft Hubble zijn sporen nagelaten. Verrassende ontdekkingen gedaan. Revoluties ontketend. Van de planeten in ons eigen zonnestelsel tot sterrenstelsels op miljarden lichtjaren afstand - geen uithoek van het heelal bleef onbespied.

De ruimtetelescoop kreeg vijf keer bezoek van spaceshuttle-astronauten. Ze vervingen kapotte onderdelen, voerden reparaties uit en plaatsten nieuwe camera's, nóg beter en gevoeliger. Hubble is krachtiger dan ooit.

De pensionering van de telescoop duurt hopelijk nog jaren. Ruimtevluchten naar Hubble zijn niet langer mogelijk dus als er iets stuk gaat, is het afgelopen met 'm. Ooit zal hij terugkeren en verbranden in de aardse dampkring. Tegen die tijd heeft zijn opvolger het stokje waarschijnlijk overgenomen: de lancering van de James Webb Space Telescope staat gepland voor eind 2018.

De foto's van Hubble zijn van een buitenaardse schoonheid. Sommige zouden in een museum niet misstaan. Samen vertellen ze het wonderlijke verhaal van de kosmos waarin wij allemaal schitteren. Kleine sterretjes in een eindeloos heelal.

Sterrenstof Beeld NASA/ESA/Space Telescope Science

Sterrenstof

Een zwak oplichtende bel van gas is alles wat resteert van een zware reuzenster die hier lang geleden ontplofte. Bij die supernova-explosie werd sterrengas met een snelheid van ruim 5.000 kilometer per seconde de kosmos in geblazen. De uitdijende bel is inmiddels bijna 25 lichtjaar groot. Van de ster zelf is vrijwel niets meer over; misschien is hij zelfs ineengestort in een onzichtbaar zwart gat. Uit het weggeslingerde gas en stof van supernova's wordt in de toekomst weer een nieuwe generatie sterren en planeten geboren. Ook onze eigen aarde - en zelfs het leven op aarde - is op die manier ontstaan uit sterrenstof.

Beeld NASA/ESA/Space Telescope Science Institute/Association of Universities for Research in Astronomy

Stadsplattegrond

Sterrenstelsels zijn de dorpen en steden van het universum; de sterren zijn de inwoners van die bevolkingscentra. Net als in veel aardse steden wonen er in het centrum vooral oudere bewoners: relatief lichtzwakke sterren met een gelige kleur. In de meer naar buiten gelegen spiraalarmen - de vinexwijken van de sterrenstelsels - worden veel babysterren geboren. Ze ontstaan uit hete gaswolken met de karakteristieke rozerode kleur van gloeiend waterstof. Ons eigen Melkwegstelsel heeft ook zo'n indrukwekkende spiraalstructuur; de zon is een heel gemiddeld, onopvallend sterretje ergens aan de rand van een van de spiraalarmen. Compleet onvindbaar.

Prenataal Beeld NASA/ESA/Space Telescope Science Institute/Association of Universities for Research in Astronomy

Prenataal

IJle slierten van heet gas en grillige wolken van koud, donker stof markeren de geboorteplaatsen van nieuwe sterren en planeten. Mystic Mountain is de bijnaam van dit sprookjesachtige kosmische landschap, op 7.500 lichtjaar afstand in ons eigen Melkwegstelsel. Helemaal op het topje van de 'berg' zijn twee straalstromen van gas te zien, naar links en rechts geblazen door een ster-in-wording. Met infraroodcamera's kan de Hubble Space Telescope zelfs in het binnenste van de stoffige nevels kijken. Over 100 duizend jaar schitteren hier vele tientallen nieuwe sterren. Ook onze eigen zon is 4,6 miljard jaar geleden geboren in zo'n stellaire kraamkamer.

Doodskleed Beeld NASA/ESA/Space Telescope Science Institute/Association of Universities for Research in Astronomy

Doodskleed

Niets is voor de eeuwigheid. Als de zon is opgebrand, blaast hij zijn buitenste gaslagen de ruimte in, in een langzaam uitdijende, veelkleurige nevel. Andere sterren hebben dat eindstadium al bereikt. De Vlindernevel dankt zijn opvallende diabolovorm aan een platte schijf van stof rond de stervende ster in het centrum; het weggeblazen gas kan daardoor alleen naar rechtsboven en naar linksonder gemakkelijk ontsnappen. Over 10 duizend jaar is de nevel verwaaid en is de ster ineengeschrompeld tot een kleine, compacte witte dwerg, nauwelijks groter dan de aarde. Onze zon heeft overigens nog een paar miljard jaar te gaan.

Paringsdans Beeld NASA/ESA/Space Telescope Science Institute/Association of Universities for Research in Astronomy

Paringsdans

Twee spiraalvormige sterrenstelsels zijn verwikkeld in een kosmische tango: dankzij hun onderlinge zwaartekracht draaien ze om elkaar heen. Door getijdenkrachten raken ze vervormd en slingeren ze slierten van gas en sterren de ruimte in, als hemelse tuinsproeiers. De blauwe vlekjes bovenin zijn groepen van pasgeboren, hete sterren. Koele stofwolken tekenen zich donker af tegen de heldere spiraalarmen. In de verre toekomst zullen de twee sterrenstelsels met elkaar versmelten. Dat lot staat ook ons eigen Melkwegstelsel en het naburige Andromedastelsel te wachten - met de Hubble-telescoop is ontdekt dat die over 4,5 miljard jaar met elkaar in botsing komen.

Lachspiegelpaleis Beeld NASA/ESA/Space Telescope Science Institute/Association of Universities for Research in Astronomy

Lachspiegelpaleis

Pandora's cluster is een zwerm sterrenstelsels die zó ver weg staat dat het licht 3,5 miljard jaar nodig heeft gehad om op aarde aan te komen. De sterrenstelsels in de cluster - de witgele lichtvlekken - zijn kort na de oerknal samengeklonterd uit kosmische gaswolken. Stuk voor stuk tellen ze vele tientallen miljarden sterren zoals de zon. Hun zwaartekracht vervormt het licht van zwakke objecten die nóg verder weg staan: de beelden van de blauwe stelseltjes op de achtergrond zijn uitgerekt tot lichtvegen en -boogjes. Via dat lachspiegeleffect brengen sterrenkundigen de verdeling van mysterieuze donkere materie in kaart.

Het (foto)boek Schitterend heelal van Govert Schilling verschijnt eind april, ter gelegenheid van de 25ste verjaardag van de Hubble Space Telescope.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden