Interview

'De psychologie is te veel een confettifabriek'

De psychologie moet op zoek naar een theoretisch fundament. Dat zegt psycholoog Denny Borsboom (1973). 'Lijm de feiten aan elkaar.'

De psychologie is volgens Denny Borsboom, die dinsdag geinstalleerd wordt als hoogleraar Grondslagen van de psychologie, teveel een confetti fabriekBeeld Thinkstock

Borsboom (1973) wordt woensdag geïnstalleerd als hoogleraar Grondslagen van de psychologie en psychometrie van de Universiteit van Amsterdam. Hij vindt de psychologie te veel een 'confetti-fabriek'.

Wat bedoelt u daarmee?

De psychologie heeft ontzettend veel feiten opgeleverd. Als je mensen met rode en groene petjes op geld laat verdelen, geven ze meer aan mensen die een petje op hebben van dezelfde kleur. In het ontdekken van dat soort basale regelmatigheden is de psychologie heel goed. Daar zitten ook ontzettend belangrijke zaken tussen, maar het is niet gelukt al die feiten met elkaar te verbinden in theorieën die met recht het predicaat wetenschappelijk mogen hebben.'

Vindt u de psychologie geen wetenschap?

Wel als het gaat om het proces: het methodologisch verantwoord onderzoek doen. Maar er is geen product: in de zin van een theorie die alle feiten aan elkaar lijmt. Er is ook geen theoretische psychologie. In andere vakgebieden zoals biologie heb je een tweedeling: of je kijkt de hele dag vogeltjes of je maakt modellen van vogeltjes. Denk je dat Higgs, de uitvinder van het Higgsdeeltje in de buurt van een deeltjesversneller mag komen? Nee, hij doet alleen het denkwerk.'

Wat is het voordeel van meer alomvattende psychologische theorieën?

'Theorieën zijn blauwdrukken van de werkelijkheid waarmee je kan doorrekenen wat er gebeurt als je op een bepaalde manier ingrijpt. Bijvoorbeeld : wat is het effect als ik deze depressieve patiënt Prozac geef of een looptraining. Dat staat natuurlijk niet voor de deur, dat is nog de afdeling Star Trek. Maar een model op dat niveau zou de psychologie echt verder zou helpen.'

Men gaat er doorgaans van uit dat mentale stoornissen een onderliggende oorzaak hebben. Bijvoorbeeld een trauma, een verkeerd gen, afwijkende hersenen of aangeleerde hulpeloosheid. Daar gelooft u niet in?

'Nee, die speurtocht gaat nergens naar toe. Ik eet mijn hoed op als er voor bijvoorbeeld depressie één onderliggende oorzaak wordt gevonden zoals een chemische onbalans of wat dan ook. Het antwoord op een simpele vraag als: bent u vaak moe?, heeft al snel duizend keer meer voorspellende waarde dan het eerder dit jaar gerapporteerde 'depressie-gen'. Wij denken niet in termen van één onderliggende oorzaak, maar focussen op de symptomen. Als je een depressie hebt, heb je geen last van de een of andere vage onderliggende oorzaak, maar van concrete problemen zoals slecht slapen, waardoor je concentratie vermindert, met als gevolg dat je slecht werk aflevert, waardoor je je schuldig voelt. Al die symptomen van depressie werken op elkaar in en vormen een netwerk. Schizofrenie heeft misschien weer een ander netwerk van symptomen die elkaar versterken en wel zo heftig dat je het netwerk niet meer terugkrijgt naar gezonde toestand. Net als een ecosysteem in elkaar kan storten, kan ook het menselijk systeem in elkaar storten.'

Denny Borsboom wordt dinsdag aangesteld als hoogleraar Grondslagen van de psychologie.

Hoe nieuw is die netwerktheorie?

'Het verhaal is niet nieuw, maar het bleef een verhaal. Jouw mening, mijn mening. Wij willen het vastmaken aan een formele theorie, een methodologie. Met een wiskundig model brengen we in kaart wat de structuur van het netwerk is dat bij een bepaalde mentale aandoening hoort. En we hopen dat in de toekomst op individueel niveau te kunnen meten. Tot onze verbazing is er nauwelijks weerstand in vakkringen. Langzamerhand begint dit een theorie te worden over wat mentale stoornissen eigenlijk zijn.'

Hoe kun je zo'n netwerkstructuur op individueel niveau meten?

'Er loopt nu onderzoek waarbij mensen met een depressie tien keer per dag vragen moeten beantwoorden over hoe ze zich voelen, of ze iets leuks of naars hebben meegemaakt, hoe ze geslapen hebben et cetera. Al die metingen bij elkaar geven inzicht in hoe symptomen op elkaar inwerken. In de toekomst leert het ons hopelijk ook hoe dat proces te doorbreken.'

U hebt veel kritiek op de psychologie?

'Ja, de psychologie wordt voor een groot deel geregeerd door mediagenieke bevindingen. Dan beweert men dat eenzame mensen hetere douches nemen. Daar krijg ik hoofdpijn van. Maar de psychologie beïnvloedt ons dagelijks leven ook vaak in positieve zin. Neem alleen al de IQ-test. Voor de IQ-test was het een vaststaand feit dat vrouwen dommer waren dan mannen. Ik wil niet zeggen dat de emancipatie van de vrouw te danken is aan de IQ-test alleen, maar het belang van dergelijke gestandaardiseerde testen valt moeilijk te overschatten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden