De psychische energie van Athena

AAN SIGMUND FREUD dankt de wereld het begrip Oedipuscomplex, maar verder heeft de Weense psychiater over de Griekse mythologie niet veel geschreven....

Samen met Karl Kerényi, een in 1943 vanuit Hongarije naar Zwitserland geemigreerde classicus, maar ook wel op eigen kracht heeft Jung verscheidene studies aan de antieke godsdienst en de Griekse mythologie gewijd. Onomstreden zijn die studies onder professionele beoefenaren van de 'Altertumswissenschaft' nooit geweest. Maar in eigen kring heeft Jung wél school gemaakt. Dat bewijst onder andere het door een Engelse volgelinge van Jung geschreven Athene - Image and Energy.

Ann Shearer, de auteur van dit boek, heeft een drukke privé-praktijk als analytisch psychologe in Londen en Oxford. Daarnaast schrijft ze over een veelheid van onderwerpen en met vlotte pen. Shearer is dan ook, voordat ze van de psychologie haar beroep maakte, als journaliste werkzaam geweest. Behalve krantenartikelen staan er ook enkele boeken op haar naam. Over het lot van geestelijk gehandicapten bijvoorbeeld (Disability: Whose Handicap?) en over de rol van vrouwen in de samenleving (Woman: Her Changing Image).

Over dat laatste onderwerp gaat ook Athene - Image and Energy. Wie namelijk bij het lezen van deze titel mocht menen dat Shearer zich in haar nieuwste boek slechts bezighoudt met de Griekse godin Athena in de klassieke oudheid, vergist zich. Zij meent de 'psychische energie' van de godin ook na de oudheid te kunnen bespeuren in beroemde vrouwen als Christine de Pisan, Florence Nightingale en Margaret Thatcher, maar net zo goed in de vijftigduizend naamloze vrouwen die in de jaren tachtig tegen kruisraketten demonstreerden bij een Amerikaanse luchtmachtbasis in het zuiden van Engeland.

Het door haar gebruikte, aan Jung ontleende begrip 'psychische energie' wordt door Shearer bekend verondersteld. Enige toelichting zou echter niet overbodig zijn geweest, temeer omdat Jungs eigen uitleg in Über die Energetik der Seele nu niet bepaald een toonbeeld van helderheid is. 'De energie is een begrip dat objectief in de wereld van de verschijnselen als zodanig niet aanwezig is, maar alleen gegeven is in de specifieke grondslag van de ervaring. Dat wil zeggen, in de ervaring is zij steeds specifiek als actuele energie in de hoedanigheid van beweging en kracht, als potentiële energie in de hoedanigheid van de bepaalde toestand of conditie gegeven.'

Ook verder gaat Shearer ervan uit dat de lezer van haar boek bekend is met het gedachtengoed van Jung, of althans met zijn ideeën over mythologie. Zij gaat er tevens van uit dat Jungs opvattingen algemeen aanvaard zijn. Dat laatste mag in ieder geval betwijfeld worden. Gelooft inderdaad iedereen dat mythen uitdrukking geven aan oeroude, in het collectief onbewuste van de mensheid voorkomende beelden en symbolen (archetypen)? Dat de mythe van de geboorte van Athene uit het hoofd van Zeus - de oppergod werd daardoor verlost van een barstende hoofdpijn - in symbolische vorm een psychisch gebeuren uitdrukt? En dat daarmee een nieuw beeld van het vrouwelijke ontstond in het bewustzijn van de westerse mens?

Het geheel en al kunnen doorgronden van mythen is de mens overigens niet gegeven, aldus Shearer. Het hoogst haalbare is 'to dream the myth onwards and give it a modern dress' - de woorden zijn ontleend aan een boek van Jung en Kerényi. Dat 'voortdromen' probeert ze te doen in de tweede helft van haar Athene. Vandaar dat onder andere een heel hoofdstuk gewijd is aan Florence Nightingale. In deze bijzondere vrouw, de 'Lady with the Lamp', ontdekt Shearer tal van overeenkomsten met de godin Athena. Was haar voornaam Florence niet ook de naam van een stad, net als in het geval van de Griekse godin? Was Florence Nightingale niet typisch een vaderskind, net als de uit het hoofd van Zeus geboren Athena? Is zij ook niet haar leven lang ongetrouwd gebleven? En heeft zij niet op een gegeven moment, nota bene op de Akropolis in Athene, zich ontfermd over een uiltje, de aan Athena gewijde vogel? (Het beestje is na een paar dagen gestorven, omdat miss Nightingale er niet meer naar omgekeken had.)

In haar poging 'to dream the myth onwards' sleept Shearer ook in de rest van haar beschouwingen over vrouwen de Griekse godin Athena er voortdurend met de haren bij. Eén voorbeeld mag dit nog illustreren. Als vrouwen die tegen kruisraketten demonstreren, foto's van kinderen en kleurige wollen draden in de omheining van een luchtmachtbasis vlechten, ziet Shearer daarin de 'psychische energie' van Athena aan het werk: was Athena niet onder andere de beschermgodin van nuttige handwerken? Nou dan. Wie gevoelig is voor dergelijke onzin, kan zijn of haar hart ophalen aan Athene - Image and Energy. Het staat er werkelijk vol mee.

Van niet veel betere kwaliteit is de eerste helft van het boek. Shearer vertelt daarin over de verschillende antieke mythen waarin de godin Athena een rol speelt. Ze heeft ten behoeve daarvan een flink aantal moderne boeken en antieke auteurs bestudeerd. Vlijtig bestudeerd, dat wel, maar niet geheel en al met vrucht. Anders zou ze de historicus Sallustius, die in de eerste eeuw voor Christus leefde en in het Latijn schreef, niet verward hebben met zijn Grieks schrijvende naamgenoot, een filosoof uit de vierde eeuw na Christus. En dan zou ze niet geschreven hebben dat een kopie van het beroemde beeld van Athena Parthenos vervaardigd werd door de beeldhouwer Varvakion, maar dat het beeldje gevonden is in een plaatsje dat Varvakion heet.

Zulke fouten zouden misschien nog te vergeven zijn geweest, als er niet iets veel ernstigers aan de hand was. Shearer gooit allerlei verhalen, uit verschillende perioden en van verschillende culturen, zonder onderscheid te maken op een grote hoop en maakt er hutspot van. Als ze ook maar ergens een vrouwelijke figuur ontdekt, of die nu Eva heet of Cybele of Lilith of Catharina of Inanna of de maagd Maria, weet ze die in verband te brengen met Athena. Vanuit het perspectief van Jung is dit misschien te verdedigen. Maar voor wie niet ingewijd is in de leer van Jung, is het allemaal uiterst verwarrend.

Hans Teitler

Ann Shearer: Athene - Image and Energy.

Viking Arkana, import Penguin Nederland; 310 pagina's; ¿ 82,25.

ISBN 0 670 85797 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden