De poppetjes in elkaars ogen

Elkaar diep in de ogen kijken, dat betekent niet alleen in een mensenleven wat, maar ook in een chimpanseeleven. Het zal dus wel komen van een hele tijd terug in de evolutie.

De manier waarop chimpansees reageren op pupilveranderingen bij een soortgenoot, lijkt erg op het menselijke. Beeld Foto ANP

Niet alleen gapen is besmettelijk, maar ook de onvrijwillige pupilverwijding in andermans ogen. Dat geldt zowel voor chimpansees als voor mensen, concluderen postdoc Mariska Kret van de Universiteit van Amsterdam (UvA) en twee collega's van de universiteit van Kyoto.

Wanneer mensen elkaars gedrag spiegelen, zoals dus bij geeuwen vanzelf gebeurt, wijst dat erop dat ze meeleven met andermans emoties. Omdat uit het nieuwe onderzoek blijkt dat zowel chimpansees als mensen de pupilbewegingen van soortgenoten na-bootsen, draagt dat volgens Kret bij aan de theorie dat ons inlevingsvermogen waarschijnlijk al miljoenen jaren geleden is ontstaan, toen de voorouders van mens en chimpansee nog tot dezelfde soort behoorde.

Bram Buunk, hoogleraar evolutionaire sociale psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt het een interessante studie. 'De theorie is fascinerend en het onderzoek is heel creatief uitgevoerd', zegt hij. 'Het is vooral heel knap om dezelfde proef op chimpansees en mensen uit te voeren.'

Inleven in soortgenoten
Kret, die haar werk in het tijdschrift Plos One heeft gepubliceerd, liet acht chimpansees en achttien menselijke proefpersonen op een computerscherm naar de ogen van mensen en chimpansees kijken. Soms waren dat apenogen, soms mensenogen. Met computertrucage veranderde ze de pupilgrootte van die ogen. Tegelijkertijd filmde ze met speciale apparatuur de reactie van de pupillen van de proefdieren en -personen.

De pupillen van de chimpansees spiegelden de pupilverwijdingen en -verkleiningen van de chimpanseeoogfilmpjes, maar niet die van de mensenoogfilmpjes. Andersom gold dat mensen enkel de pupilbewegingen van hun eigen soort spiegelden, maar niet die van chimpansees.

'Dat komt waarschijnlijk doordat we ons makkelijker inleven in soortgenoten, die meer op ons lijken', zegt Kret. 'Het is ook relevanter om de gemoedstoestand van een soortgenoot te begrijpen.'

Bij mensen kwam de besmettelijkheid van pupilgrootte overigens duidelijker naar voren dan bij chimpansees. Dat komt volgens Kret doordat mensen beter zijn aangepast op nonverbale communicatie met de ogen. 'We hebben meer spiertjes rond de ogen waarmee we ons kunnen uitdrukken. En we hebben veel zichtbaar oogwit; dat vergemakkelijkt het volgen van de kijkrichting', zegt ze. Overigens bleken drie chimpanseemoeders de pupilveranderingen meer te spiegelen dan de anderen, maar waarom is niet helemaal duidelijk.

De postdoc gaat de komende drie jaar met een Veni-subsidie het fenomeen verder onderzoeken.

Beeld anp
Beeld anp
Beeld anp
Beeld UvA, Mariska Kret
Beeld UvA, Mariska Kret
Beeld UvA, Mariska Kret
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.