De politieke kameleon overleeft niet lang

Kijk naar het succes van Merkel of Macron en je begrijpt de verleiding van politieke toe-eigening

Rivalen de wind uit de zeilen nemen door hun kreten over te nemen, is een manier om politiek te overleven. Volgens Kaj Leers, communicatiestrateeg, is het wel een riskante.

Politieke 'appropratie': het je toe-eigenen van de retoriek van je politieke rivaal Foto Hans Klaverdijk

'Wanneer het om stijlkwesties gaat, zwem dan met de stroom mee. Gaat het om principes, wees dan een rots in de branding', is een citaat dat toegeschreven wordt aan Thomas Jefferson, founding father en president van de Verenigde Staten.

Nu vier partijen de formatie hebben hervat, waarvan minstens twee in de verkiezingscampagne een stevig standpunt hebben ingenomen ten aanzien van de vluchtelingenkwestie, zouden ze er goed aan doen Jeffersons woorden in het achterhoofd te houden.

Want wat nu als electorale overwegingen principes zoals de christelijke naastenliefde in de weg zitten? Sybrand Buma maakte in de laatste verkiezingscampagne een groot nummer van het aanpassen van al decennia geldende vluchtelingenverdragen. Daarmee viste hij in het troebele water van de electorale vijver waarin de PVV al jaren goede zaken doet. Een strategie die weer was afgekeken van de VVD, de partij die zich in haar aanhoudende jacht op Wilders-stemmers steeds opzichtiger opstelt als een PVV-light, met een partijleider die 'pleur op' roept.

Politieke 'appropratie' noemen we dat: het je toe-eigenen van de retoriek van je politieke rivaal. Als communicatiestrateeg kijk ik er met verbazing naar hoe steeds meer politici in binnen- en buitenland zich er openlijk aan bezondigen. Want politieke appropriatie is net als in je broek plassen: in het begin voelt het warm en comfortabel, maar daarna gaat het stinken en schuren.

Kijk naar het succes van Angela Merkel of Emmanuel Macron en je begrijpt de verleiding van politieke toe-eigening. Merkel mag rustig de koningin van het fenomeen worden genoemd. Ze calculeert of het overnemen van standpunten haar electoraal zal helpen en is het antwoord ja, dan doet ze het. Of het nu het sluiten van kerncentrales was of het homohuwelijk, Merkel was er tegen - totdat politieke rivalen electoraal dreigden te profiteren van het onderwerp. Dan past ze haar standpunt aan. Want hoewel ze zelf tegen stemde, ze maakte het homohuwelijk wel mogelijk. Macron op zijn beurt eigende zich ideeën van zowel linkse als rechtse partijen toe. Het enige waarmee hij zich nog echt van zijn politieke rivalen onderscheidt, is zijn onverschrokken positivisme over verdere Europese integratie.

Maar net als je denkt dat je lekker bezig bent, kan politieke appropriatie juist je eigen ondergang betekenen en een hele natie meesleuren.

Vraag het aan David Cameron. Op de vroege ochtend van 24 juni 2016 stapte hij uitgeput voor de laatste keer Number 10 Downing Street binnen, de ambtswoning van de Britse premier. 'Nou, dat ging niet helemaal volgens plan, is het wel?', zei hij droogjes toen hij zijn verbijsterde staf onder ogen kwam. Nog maar enkele uren eerder had de grootste politieke gok in de recente geschiedenis geresulteerd in Brexit. Even later maakte hij zijn aftreden bekend.

Het Brexit-referendum was de culminatie van een politiek proces dat Cameron en zijn team zelf in gang hadden gezet. Om partijen als de nationalistische Ukip de pas af te snijden, was hij hun taal gaan spreken, en had hij zich fel gekeerd tegen de EU en de ongewenste immigratie die daaruit zou voortkomen. Lange tijd wist hij daarmee succes te boeken. Maar toen het referendum dat hij zélf had gewild er eenmaal kwam, probeerde Cameron opeens achteruit te rijden op de eenbaansweg die was ingeslagen: hij vond dat het Verenigd Koninkrijk in de EU moest blijven. Een nogal schizofrene boodschap, die veel kiezers dan ook niet begrepen. Ze stapten in groten getale over naar het leave-kamp. Nu ligt de conservatieve partij in gruzelementen, en gaat het Verenigd Koninkijk een onzeker avontuur tegemoet.

Vraag het ook aan Donald Trump. In de aanloop naar de Amerikaanse verkiezingen haalde hij Hillary Clinton herhaaldelijk links in. Op een verkiezingsbijeenkomst kondigde Clinton aan 600 miljoen dollar te willen investeren in de sociale zekerheid. 'We hebben hem', dacht haar team. Maar een dag later klapte Trump daar overheen door grijnzend 1 miljard dollar te beloven, of zijn partij het er nu mee eens was of niet. Hoe dan ook moest Clinton van de zege afgehouden worden. Dat lukte. Macht binnen, missie geslaagd. Toch? Nou nee. Trumps electorale pragmatisme heeft de Republikeinen met grote problemen opgezadeld. In het Congres hebben ze de grootste moeite hun bezuinigingsagenda te realiseren zonder Trump-kiezers tegen zich in het harnas te jagen. Intussen is de partij diep verdeeld aan het raken. Kijk alleen al naar het onderlinge gesteggel over Trumpcare. En niets jaagt kiezers zo snel weg als ruzies en scheuringen, of het idee dat ze puur voor hun stem naar de mond zijn gepraat.

Mocht de indruk zijn ontstaan dat politieke toe-eigening vooral een instrument is van rechtse politici: Tony Blair en Bill Clinton maakten zich er ook al schuldig aan. Sterker: zij zijn voorbeelden van hoe politieke appropriatie je nog lang kan achtervolgen.

Blair werd beroemd met de uitspraak dat Labour 'hard was tegen criminaliteit en hard tegen de oorzaken van criminaliteit'. Zo wilde hij de Conservatieven van de troon stoten als law and order-partij, en in één beweging door hun kiezers weglokken. Daarin slaagde hij. Maar in 2009 verscheen onder leiding van Cherie Booth - Tony Blairs eega - een zeer kritisch rapport over de gevolgen van het criminaliteitsbeleid van haar man. Haar advies: draai sommige onderdelen van het beleid terug. Veel Britten hebben Tony Blair inmiddels afgeschreven als een ideologische windvaan.

In de Verenigde Staten stonden de Democraten eind jaren tachtig, begin jaren negentig bekend als soft op rechtse onderwerpen als veiligheid. Reden voor Bill Clinton om tijdens zijn presidentscampagne een forse verharding van het strafrecht, meer gevangenissen en meer handhaving in het vooruitzicht te stellen. De plannen kwamen rechtstreeks uit het boekje van de Republikeinen. Vooral zwarte Amerikanen werden door de maatregelen geraakt.

Tony Blair: een voorbeeld hoe politieke appropriatie je nog lang kan achtervolgen Foto ap

Clinton werd er president mee, maar een kleine vijftien jaar later kwam zijn harde beleid als een boemerang terug, toen zijn vrouw een gooi deed naar het presidentschap. De Black Lives Matter-beweging wist het onderwerp op de agenda te krijgen, waardoor Hillary de steun van de zwarte gemeenschap - voor haar een belangrijke doelgroep, zeker in de steden - dreigde te verliezen. Om het gevaar te neutraliseren, bood ze haar excuses aan voor het harde beleid van haar man, waarbij ze voor het gemak even vergat dat ze destijds het beleid van Bill volop had gesteund. De excuses bleken dan ook zinloos, Hillary wist onvoldoende zwarte kiezers te overtuigen. De uitslag is bekend. Door al hun opportunistische gezwalk is van de geloofwaardigheid van de Clintons weinig meer over.

Als je dan toch voor de weg van de politieke appropriatie kiest, doe het dan goed. Wat helpt is als je al aan de macht bent. Als je de premier levert en ministers hebt. Die krijgen doorgaans zendtijd wanneer zij willen, wat je een sterke positie verschaft om je te kleuren aan je rivalen en hen te overvleugelen - zoals Angela Merkel dat doet in Duitsland.

Wat ook helpt is een consistent verhaal. Doe het dus niet zoals Camerons opvolger Theresa May. Haar leek het een goed idee om bij haar verkiezingscampagne naar links op te schuiven en traditionele Labourtaal te gaan bezigen. Ze dacht dat het kon omdat Labour onder de socialistische Jeremy Corbyn linkser was geworden, wat ruimte bood in het midden. Maar toen May vervolgens voorstelde om ouderen meer te laten betalen voor zorg - wat door Labour direct handig geframed werd als 'een belasting op dement zijn' - haalde ze in één klap haar zorgvuldig opgebouwde appropriatiestrategie onderuit. Zo werd May in korte tijd de tweede conservatieve premier die in het holst van de nacht tussen de pizzadozen en lege wijnflessen huilende medewerkers verontschuldigingen moest aanbieden.

Terug naar Nederland. In zijn afscheidstoespraak als Kamerlid uitte Diederik Samsom zijn ongenoegen over de hedendaagse Haagse praktijk, waarin politieke partijen steeds vaker ongenuanceerde, soms toegeëigende standpunten innemen om stemmen te winnen en naderhand geen compromissen meer durven te sluiten uit angst die kiezers weer weg te jagen. En zie, een half jaar later strandden twee formatiepogingen met GroenLinks op het thema vluchtelingen - niet toevallig het thema waarover VVD en CDA in de verkiezingscampagne op de Wilderiaanse tour waren gegaan.

Dom van die partijen? VVD'ers argumenteren dan dat hun strategie het 'verkeerde populisme' uit het Torentje heeft gehouden. In de woorden van Mark Rutte: de 'kwartfinale' tegen dat verkeerde populisme is gewonnen. De halve finale waren de Franse verkiezingen - gewonnen door Macron - en de finale komt later dit jaar, in Duitsland.

Mark Rutte: de 'kwartfinale' tegen dat verkeerde populisme is gewonnen Foto anp

Toch valt nog te bezien of het écht een slimme strategie was van VVD en CDA. Want zoals de Britse en Amerikaanse voorbeelden laten zien: politieke appropriatie kan op de korte termijn macht opleveren, maar op de langere termijn bestaat het risico dat je als partij een kuil graaft waar je niet meer uitkomt, en en passant het land een richting opduwt die je misschien helemaal niet op wilde. Ook kun je niet zomaar meedoen aan een wedstrijdje 'wie is het hardst tegen vluchtelingen' en daar dan later, als de zetels binnen zijn, weer afstand van nemen. Kiezers accepteren dat soort terugtrekkende bewegingen niet. Met politieke toe-eigening schilder je jezelf in een hoek, zoals dat in Amerikaans politiek jargon heet. Je maakt jezelf een gevangene van je eigen retoriek.

De ogen zijn nu gericht op Gert-Jan Segers van de ChristenUnie, die Jesse Klaver opvolgde als formatiepartner. Segers sprak lovend over de afscheidstoespraak van Diederik Samsom. Ook hij ziet het gevaar van de teloorgang van de nuance en het compromis. Maar de afgelopen dagen zijn er signalen dat D66 en de ChristenUnie er niet uit dreigen te komen op enkele onderwerpen. De partijen neigen er nu naar te gaan uitruilen, zoals VVD en PvdA dat in de formatie van 2012 ook deden. Dat beviel veel van hun kiezers allerminst. Dezer dagen rust er een zware verantwoordelijkheid op de schouders van Alexander Pechtold en Gert-Jan Segers.

Meer over