De patiënt moet zijn bed uit

Patiënt in ziekenhuis moet meer bewegen

Wie in het ziekenhuis verblijft, verliest snel veel spiermassa. Een gezonde 65-jarige is na tien dagen liggen zo'n 15 procent van zijn spieren kwijt. En dat bouw je niet snel meer op. Hoogleraar interne geneeskunde Andrea Maier en ziekenhuisdirecteur Hans Meij pleiten daarom voor een revolutie: de patiënt moet zijn bed uit.

Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Haar bewegingen zijn trefzeker als Andrea Maier (37) de lichtgrijze kunststoffen beugels met elektroden aan de enkels van de patiënt op het ziekenhuisbed bevestigt. Die voelt niets van de stroomstootjes die via de snoeren door zijn lijf worden gejaagd. Maar de onderzoekster kan zo wel zien wat de verhouding is tussen vet en spiermassa in het lichaam onder haar handen. Op basis van het verschil in weerstand: bloed en spieren (met veel water) geleiden de stroom goed, vetmassa nauwelijks.

De van oorsprong Duitse hoogleraar interne geneeskunde en gerontologie is beweeglijk en bovenmatig energiek. Dat hoge tempo heeft ze ook nodig om te kunnen werken als internist in drie ziekenhuizen en ondertussen onderzoek te doen rond het thema: hoe kun je zo gezond mogelijk zo oud mogelijk worden?

Haar enthousiasme over dit onderwerp weet ze zo aanstekelijk over te brengen, dat ze een veelgevraagde deskundige is geworden in de media: van De Wereld Draait Door en Katja's Bodyscan tot medische vakbladen. Tot de verbeelding spreekt haar onderzoek naar de ontwikkeling van een mogelijke antiverouderingspil, om de aftakeling te vertragen.

Bio-impedantiemeter

De jongste hoogleraar interne geneeskunde van Nederland is zichtbaar bedreven in het werken met de bio-impedantiemeter die ze nu ruim twee maanden tot haar beschikking heeft in het Amsterdamse VUmc. Sindsdien heeft ze de klemmen met de nappen en draden aangebracht op vele enkels van patiënten die dit ziekenhuis binnenkwamen voor opname; met name senioren van boven de 70 jaar oud van wie wordt vermoed dat ze lichamelijk achteruit zouden kunnen gaan tijdens hun verblijf in het ziekenhuis. Als de patiënt het hospitaal verlaat, voeren Maier en haar collega's de meting van hun spiermassa opnieuw uit.

Tijdens het eerste onderzoek praat Maier met de patiënt over de schadelijkheid van veel liggen en weinig bewegen. 'Bent u al uit bed geweest?', vraagt ze aan de zieke. 'Heeft u al bewogen? Wat zou u willen en kunnen doen in het ziekenhuis? Zijn er misschien knelpunten waarom u toch minder uit bed komt dan u eigenlijk zou willen?'

'Fantastisch' vindt Maier het om spierkracht te onderzoeken. Bijna poëtisch wordt ze als ze over spieren praat, 'een van de belangrijkste organen in het lichaam'. En het enige dat zo beïnvloedbaar is door inactiviteit. 'Als je je spieren niet gebruikt, verlies je ze snel.' Bijvoorbeeld als een patiënt in het ziekenhuis ligt en bovendien te weinig eiwitrijk voedsel voorgeschoteld krijgt.

Hoogleraar Andrea Maier(37) met haar partner en ziekenhuisdirecteur Hans Meij (54). Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Nieuwe missie

Deze constatering brengt haar op haar nieuwe missie, die ze deelt met haar echtgenoot Hans Meij (54), directeur van het Amphia Ziekenhuis in Breda, de strijd tegen het langdurig liggen in het ziekenhuis.

Want wie in het ziekenhuis ligt, verliest snel veel spiermassa. 'Een gezonde 65-jarige is na tien dagen liggen zo'n 15 procent van zijn spieren kwijt', vertelt Maier. 'Dat is echt waanzinnig veel en je krijgt deze massa heel moeilijk weer terug.' Bij zieke mensen gaat de achteruitgang nog sneller. 'Dat onderzoeken wij nu.'

Als spiermassa en spierkracht afnemen, gaat het snel bergafwaarts. 'Als je van een 60-jarige zijn knijpkracht meet, kun je zijn levensverwachting voorspellen', vertelt Maier. 'Er is zelfs een relatie tussen de kracht in zijn handen en zijn geheugen. Spieren hebben een computer nodig om ze aan te sturen, dat is het brein.' Daarom, betogen Maier en Meij, komen veel mensen juist slechter het hospitaal uit dan ze erin gingen. Ze hebben er een pakkende slogan voor bedacht. 'Liggen is dodelijk.' Wat hen betreft komen er ronde verbodsborden boven de bedden te hangen in de ziekenhuizen om deze boodschap kracht bij te zetten.

Hun boodschap vraagt om een mentaliteitsverandering in de gezondheidszorg. Want patiënten willen juist graag worden verpleegd. Ter illustratie vertelt Meij het verhaal van een bevriend echtpaar. De man had zich in Duitsland laten behandelen aan zijn prostaat, want, vertelde de vrouw, daar mocht hij zeven dagen in het ziekenhuis liggen na de ingreep, en in Nederland maar drie. 'Deze vrouw ziet zo lang mogelijk liggen als een teken van een goede behandeling en denkt: die ligduur in Nederland is alleen maar verkort vanwege het geld. Aan deze mensen moeten we dus gaan uitleggen hoe slecht het is om in het ziekenhuis te liggen.'

Met de bio-impedantiemeter kan de verhouding tussen vet en spiermassa worden gemeten. Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Reparatiekliniek

Bij veel ingrepen sturen ziekenhuizen patiënten al sneller naar huis om zo veel mogelijk thuis te herstellen. De ommekeer is dus in gang gezet, al baseert de gezondheidszorg zich volgens Meij nog steeds te zeer op het antieke uitgangspunt van rust, reinheid en regelmaat. 'Vijftig jaar geleden was er vaak geen andere optie voor een ziekenhuispatiënt dan liggen en wachten op herstel. Maar nu kunnen we patiënten wel behandelen en weten we dat die rust juist schadelijk kan zijn', zegt Meij. 'Mensen zouden alleen in het ziekenhuis moeten liggen als het echt niet anders kan. Het ziekenhuis moet een behandelcentrum worden, een reparatiekliniek.'

Maier en Meij hebben elkaar twaalf jaar geleden ontmoet op de afdeling ouderengeneeskunde in Leiden, inmiddels zijn ze vijf jaar een stel. Over hun gezamenlijke strijd tegen het liggen laten ze zich interviewen in het VUmc. Als ze er twee verpleegsters passeren die een leeg ziekenhuisbed door de gang rollen, grappen ze: 'Zo zien we die bedden het liefst, leeg.'

Meij: 'Nu liggen patiënten gemiddeld zo'n 21 à 22 uur per dag. Ze zouden meer moeten zitten en lopen. Natuurlijk, er zijn mensen die zo ziek zijn, dat ze niet anders kunnen. Maar veel patiënten liggen veel meer dan nodig is.'

Maier: 'Dat patiënten het grootste deel van de dag in bed liggen, is natuurlijk handig voor artsen en verpleegkundigen, dan weten ze waar iedereen is. De dokter zoekt de patiënt op in zijn kamer, want hij verwacht dat die daar ligt. Maar je zou ook patiënten kunnen uitrusten met een pieper, als ze gezien moeten worden. En iedereen heeft toch een mobiele telefoon?'

Filosofie

Terwijl Maier medisch wetenschappelijke onderzoek doet naar dit onderwerp, brengt de directeur van het Amphia Ziekenhuis in Breda hun filosofie in praktijk in de nieuwbouw van zijn hospitaal. Het nieuwe ziekenhuis, dat over een jaar of vier klaar moet zijn, is erop gebouwd om de patiënten zo actief mogelijk te houden. Er komen speciale ruimten waar patiënten, op hun eigen niveau, kunnen bewegen.

Er zijn alleen maar eenpersoonskamers, met meer bewegingsruimte rond het bed en een eigen badkamer, er staat een stoel en een tafel, vertelt Meij. Op eenpersoonskamers liggen mensen volgens hem minder op bed, 'omdat ze dat meer als hun eigen ruimte varen en ze er meer hun eigen leefritme kunnen aanhouden'.

'Waarom kan een patiënt niet zelf eten gaan halen, zelf zijn koffie en thee verzorgen en zichzelf wassen, als hij dat allemaal nog kan? Op het moment dat de patiënt dat wil, zonder zich te voegen naar het dwingende ziekenhuisritme?', vraagt Meij zich af. 'Want misschien wil de patiënt wel liever 's avonds douchen.'

Thuis herstellen

En waarom, vervolgt hij, worden mensen liggend in een bed de operatiekamer in gereden als de meesten daarheen ook gewoon zouden kunnen lopen?

'Dit is geen bezuinigingsverhaal', beklemtoont de ziekenhuisdirecteur. 'Je herstelt beter thuis, waar je je eigen routines uitvoert. Ouderen zouden ziekenhuizen moeten vermijden, een onveilige omgeving waar ze besmettingen kunnen oplopen en spiermassa kunnen verliezen.'

Botbreuk

Hoe schadelijk liggen is, blijkt volgens Maier uit de veelvoorkomende praktijk van een tot dan toe vitale oudere die een heup breekt bij een val. In het ziekenhuis gaat hij opvallend snel achteruit. Nadat de heup is hersteld, kan hij opeens niet meer zelfstandig wonen. 'Vallen is niet goed te voorspellen', zegt ze. 'Maar het maakt uit wat de conditie is van de oudere die zijn heup breekt. En vervolgens maakt het uit hoelang hij inactief in het ziekenhuis ligt.'

Want mensen die spierkracht verliezen in het ziekenhuis, lopen de kans noodzakelijke vaardigheden kwijt te raken om zelfstandig te kunnen blijven wonen. 'Dat ze niet meer zelf een potje jam kunnen opendraaien en zonder hulp naar de wc kunnen', zegt Maier. 'Dat is niet alleen vervelend voor de patiënt, maar ook duur voor de maatschappij. Hoe meer dagelijks gebruikelijke handelingen hij niet meer kan uitvoeren door het verlies van spierkracht, hoe groter bovendien de kans op overlijden. Wie gezond wil blijven, moet dagelijks minimaal een half uur matig intensief bewegen, dat wil zeggen: zo lopen dat de hartslag omhoog gaat en de ademhaling sneller wordt.'

Om het belang van bewegen te illustreren, tekent de hoogleraar in haar werkkamer met een dikke stift een grafiek op het whiteboard, met verticaal de spierkracht en horizontaal de leeftijd van een persoon. Tot ongeveer het 25ste levensjaar neemt iemands spierkracht toe. Dan is er een plateau in de grafiek, waarop de kracht enige tijd constant kan zijn. Maar al snel na het 30ste levensjaar begint de spiermassa af te nemen, met gemiddeld ongeveer 100 gram per jaar. Na het 50ste levensjaar gaat het nog sneller bergafwaarts met een gemiddelde afname van 450 gram spiermassa per jaar. Tot de lijn op een gegeven moment onder de krachtwaarde zakt, waarmee een individu zich nog zonder hulp kan redden.

'Onder die lijn van onafhankelijkheid wil niemand zakken', zegt Maier. 'Deels is je persoonlijke curve afhankelijk van de genen van je ouders en hoe je ouders jou hebben opgevoed. En je kunt pech hebben met je gezondheid, tegen pech kan niemand op. Maar als je niet getroffen wordt door een onvoorspelbare ziekte, kun je zelf wat doen om je eigen grafiek te beïnvloeden. Door gezond te eten en veel te bewegen, ook in het ziekenhuis.'

Overschatting

De meeste mensen weten ook wel dat ze voldoende moeten bewegen om gezond te blijven. 'Probleem is dat we consequent overschatten hoeveel we bewegen', zegt Meij. Liften in ziekenhuizen zouden alleen gebruikt moeten worden door patiënten die niet kunnen lopen, vindt Maier.

Als de verslaggeefster na het interview haar kamer uitloopt, wijst Maier haar voor de zekerheid nog even: 'Daar is trap.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.