Aard van het beestje

De paling heeft het niet makkelijk: ‘Ga je op weg om je voort te planten, word je vermalen in een pomp’

Caspar Janssen gaat wekelijks op zoek naar een dier in zijn habitat. Wat typeert het dier en waarom doet het juist nu van zich spreken? Deze week: de paling.

Paling dans Beeld Margot Holtman
Paling dansBeeld Margot Holtman

Als kind was Martijn Schiphouwer (33) al gegrepen door het mysterie van de paling. Dat mysterie betrof toen nog de reden waarom het hem maar niet lukte om een paling te vangen bij zijn ouderlijk huis, langs het water in West-Brabant. ‘Mijn ouders plukten als kind de palingen nog gewoon uit de sloten, vertelden ze. Maar in twintig jaar tijd was de paling bijna volledig verdwenen.’

Nog geen 2 procent van de hoeveelheid glasaaltjes (jonge palingen) die voor 1980 vanuit zee Nederland binnenkwam, is nu nog over. Een paar eeuwen terug, toen Nederland nog geen ingepolderde delta was, waren de aantallen nog vele malen hoger; de palingvisserij floreerde rond 1500, een Hollandser vissoort was eigenlijk niet te bedenken – al komt de paling, de Europese aal, voor van Egypte tot Finland.

Op de avond van Koningsdag staat Schiphouwer, tegenwoordig medewerker van Ravon, de organisatie die zich sterk maakt voor vissen, reptielen en amfibieën, samen met andere mannen gebogen over twee bakken met glasaaltjes, doorzichtige jonge palingen van ongeveer 7 centimeter lang. Hier, bij het gemaal Schoute in Scheveningen, is een vispassage gemaakt. Er wordt geteld hoeveel aaltjes er passeren en hoeveel aaltjes vanaf de Keersluis aan zee, even verderop, het gemaal bereiken. Ook wordt bijgehouden hoelang ze erover doen. Sommige aaltjes zijn eerder gemerkt met een kleurtje.

Eenmaal voorbij deze vispassage kunnen de aaltjes via de boezemwateren doorzwemmen tot aan Delft en Rotterdam. Twee jaar geleden was er nog een aaltjesfile in zee voor de Keersluis, die is opgelost sinds de sluis meestal openstaat. En ook de files voor dit gemaal met een verbeterde vispassage nemen af.

De hier vanavond verzamelde mannen, palingvisser Wilkin den Boer, Wil van der Ende en collega’s van het Hoogheemraadschap Delfland, en de vrijwilligers die later op de avond komen vangen en tellen, spreken met alle respect over de paling. Want ja, die glasaaltjes van 7 centimeter hebben 6.000 kilometer afgelegd om hier te komen. De aaltjes worden geboren in de Sargassozee in de Atlantische Oceaan, op grote diepte. Het paaien zelf is nog nooit waargenomen; dat is het echte mysterie van de paling.

Het tellen gebeurt in april, de maand waarin de meeste glasaaltjes het land binnentrekken. In twee weken meten zijn er al ruim vijftienduizend door de vispassage gezwommen. Misschien liggen er nu wel tussen de vijftig- en zeventigduizend voor het gemaal, zegt Schiphouwer. Dat lijkt best veel, maar het is een fractie van wat het voorheen was.

Glasaaltje Beeld Margot Holtman
GlasaaltjeBeeld Margot Holtman

Opgroeien gaat vervolgens voor palingen niet zonder slag of stoot. De plotse achteruitgang in de vorige eeuw kan Schiphouwer eigenlijk alleen verklaren door wat we de vooruitgang noemen. De Industriële Revolutie resulteerde honderd jaar na aanvang in zwaar verontreinigd rivierslib, in waterkrachtcentrales die vissen verhakselen, en in de nieuwe Hollandse glorie: de Deltawerken. De inpolderingen en het netwerk aan gemalen en stuwen zijn niet of nauwelijks te nemen horden voor trekvissen. Heel misschien spelen veranderende zeestromen ook een rol.

Als een paling dan toch alles jarenlang overleeft, zoekt hij de weg naar buiten. De volwassen ‘schieraal’ wil naar de Sargassozee, om te paaien. Die tocht begint met een hindernisbaan door gemalen, sluizen en stuwen. Veranderingen gaan langzaam, er zijn nog altijd veel pompen waarin bijna alle vissen verhakseld worden. Martijn Schiphouwer: ‘Dan is het je gelukt om volwassen te worden, na twintig jaar, dan ga je op weg om je voort te planten, en dan word je vermalen in een pomp.’

Bij het gemaal Schoute laat een van de vrijwilligers een op de grond gevallen aaltje voorzichtig terug in de bak met water glijden. Hier is ieder aaltje er één.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden