Nieuws Gezondheidszorg

De operatiekamer lijkt op een apenrots: hoe meer mannen, hoe groter de kans op conflicten

De machtsstrijd tussen mensapen lijkt veel op wat er gebeurt in operatiekamers: hoe meer mannen, hoe groter de kans op conflicten. Die kunnen zo hoog oplopen dat de patiënt erdoor in gevaar komt, blijkt uit onderzoek van primatoloog Frans de Waal.

Operatie in een Amerikaans ziekenhuis. In een gemengd mannen- en vrouwenteam wordt beter samengewerkt. Foto Getty

Een operatiekamer heeft veel weg van een apenrots. Dat blijkt uit een opmerkelijk onderzoek onder leiding van primatoloog Frans de Waal in drie Amerikaanse academische ziekenhuizen. Hoe meer mannen in de operatiekamer, des te minder vaak er wordt samengewerkt.  Het aantal conflicten hangt samen met de man-vrouwverhouding in het medische team. De conclusies zijn van belang voor de veiligheid van patiënten.

De Waal werd een paar jaar geleden benaderd door een Amerikaanse anesthesioloog die zijn boek Chimpanseepolitiek had gelezen, en vertelde dat de machtsstrijd tussen de mensapen die De Waal daarin beschrijft veel lijkt op wat er gebeurt in operatiekamers. De Waal, gespecialiseerd in de overeenkomsten tussen apengedrag en mensengedrag, besloot om dat uit te zoeken. 

Tal van onderzoek maakt duidelijk dat zich tijdens operaties soms conflicten voordoen die zo hoog kunnen oplopen dat patiënten erdoor in gevaar komen. Tot nu werd het sociale verkeer in de OK na een conflict geregistreerd met behulp van vragenlijsten maar die leverden weinig op, zegt De Waal in een toelichting. ‘Dan was het meestal niemands schuld.’

De Waal analyseerde de interacties zoals hij op basale wijze naar apengedrag kijkt, legt hij uit. Met zijn team maakte hij een ethogram, een lijst met alle gedragingen die een dier kan vertonen, speciaal voor de operatiekamer: van de uitwisseling van professionele informatie, motiverende opmerkingen en ongeduld, tot schelden, lachen, roddelen, flirten en dansen aan toe (er staat vaak muziek op in OK’s).

Ze observeerden tweehonderd operaties waarbij ze in een hoekje van de operatiekamer op hun iPad 6.348 sociale interacties vastlegden en indeelden in drie groepen: samenwerking, conflict of geen van beide. Bij ruim eenderde van de operaties kwamen conflicten voor, die meestal mild van aard waren. Bij 2 procent van de operaties was sprake van een ernstig conflict (woede-uitbarstingen, gooien met instrumenten). Dergelijke situaties zijn potentieel schadelijk voor patiënt én personeel, zo blijkt uit de voorbeelden in het onderzoek.

Primatoloog Frans de Waal (foto: 2016). Foto Ivo van der Bent

Alfadieren

In hun studie, die vandaag in vakblad PNAS verschijnt, stellen de onderzoekers overeenkomsten vast tussen het gedrag van het medisch team in operatiekamers en de competitie in groepen primaten, waar alfadieren status verwerven en hun positie handhaven met als belangrijkste rivalen dieren van hun eigen sekse. Het aantal conflicten in de OK bleek samen te hangen met de samenstelling van het operatieteam: als het team gemengd was, dus de chirurg een man en de meerderheid van het team vrouw of andersom, dan werd er significant vaker samengewerkt en waren er minder conflicten. De Waal: ‘Dat zien we ook bij apen, de alfamannetjes maken zich vooral zorgen over hun status jegens andere mannen en de alfavrouwtjes richten zich op de andere vrouwen.’

Conflicten werden in tweederde van de gevallen aangezwengeld door de chirurg en richtten zich meestal op collega’s lager in de hiërarchie. Verpleegkundigen waren het vaakst het doelwit.

Het onderzoek is nog verkennend van aard, onderstreept De Waal. Toch denkt hij dat diversiteit in de OK de samenwerking kan verbeteren. Probleem is, zegt hij, dat de samenstelling van operatieteams veelvuldig wisselt. ‘Daardoor moeten artsen en verpleegkundigen voortdurend hun rol herbevestigen.’

Anesthesioloog Rob Slappendel, bijzonder hoogleraar veiligheid en kwaliteit van de zorg in Antwerpen, is enthousiast over de Amerikaanse bevindingen. ‘Dat een overwegend mannelijke of vrouwelijke samenstelling van operatieteams een oorzaak van conflicten kan zijn, is nieuw’, zegt hij. Voor Nederlandse ziekenhuizen gelden wel verzachtende omstandigheden, denkt hij. Louter mannelijke of vrouwelijke operatieteams komen hier bijna niet meer voor: ‘Er zijn inmiddels veel meer vrouwelijke chirurgen en anesthesiologen.’ Bovendien is de hiërarchie in Nederlandse operatiekamers een stuk minder sterk dan in de Amerikaanse, weet hij uit ervaring. ‘Het is niet ondenkbaar dat wij daardoor minder conflicten hebben en beter samenwerken.’

Toch kunnen ook Nederlandse ziekenhuizen hun voordeel doen met de resultaten, zegt Slappendel. Hij wordt geregeld ingeschakeld om calamiteiten te onderzoeken en merkt dan hoe belangrijk het is dat artsen en verpleegkundigen elkaar kunnen aanspreken op hun gedrag. ‘Vaak wordt dan de hiërarchie in een operatieteam genoemd als belemmerende factor. Dit onderzoek laat zien dat waarschijnlijk ook de teamsamenstelling de samenwerking kan verbeteren. Voordeel is dat die factor snel en eenvoudig valt te beïnvloeden.’

Voorbeelden van OK-conflicten uit het onderzoek:

- ‘Je hebt me in mijn oog gespoten’, schreeuwt de chirurg tegen de verpleegkundige. Iedereen draagt oogbescherming omdat de patiënt een infectieziekte heeft, behalve de chirurg, die in toenemende mate gefrustreerd raakt over het team. Hij gooit zijn instrumenten neer, beent de OK uit, gooit zijn hoofdlamp op de vloer en wrijft flink in zijn ogen.

- Na afloop van een operatie blijkt een naald zoek. Het voltallige OK-personeel zoekt twintig minuten op handen en knieën fanatiek de zaal af. De chirurg schreeuwt, de verpleegkundige legt de schuld bij een collega. Er worden röntgenfoto’s besteld om zeker te zijn dat de naald niet in de patiënt is achtergebleven. De chirurg bestelt in paniek twee keer zoveel foto’s als mogelijk. De sfeer in de OK blijft een uur lang gespannen.

Ruzie over een promotie veroorzaakte vijftien jaar geleden zulke grote problemen op een Utrechtse operatiekamer dat een baby overleed. De kindercardioloog werd vervolgd wegens doodslag. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.