VOORBESCHOUWINGNOBELPRIJZEN

De Nobelprijzen komen er aan: wint dit jaar weer eens iemand uit Nederland?

Astronoom Heino Falcke (Radboud Universiteit) geldt als ‘Nederlandse’ kanshebber voor de Nobelprijs dit jaar. Hoewel Falcke van geboorte Duitser is, werkt hij als wetenschapper al jaren in Nederland.Beeld Fotobewerking de Volkskrant

Sinds de eerste Nobelprijs in 1901 werd uitgereikt, mochten 21 Nederlanders de ‘prijs der prijzen’ op hun erelijst bijschrijven, de laatste in 2016. Gaat het nu weer gebeuren? En wie maken er kans?

Toen Chemicus Ben ­Feringa (Rijksuniversiteit Groningen) in 2016 de Nobelprijs won, transformeerde de voorheen relatief anonieme onderzoeker prompt tot een internationaal wetenschappelijk icoon die op televisie verscheen en bij de EU lobbyde voor onderzoeksgeld. Dat is de impact van een prijs die qua magie en prestige eigenlijk alleen te vergelijken is met andere iconische ‘awards’ zoals de Oscar of een olympische medaille. En net zoals we altijd iets harder juichen wanneer een Nederlander zich het podium op sport, keert ook bij de Nobelprijzen steevast die ene vraag terug: gaan ‘we’ er eentje winnen? 

Dit jaar zingt de naam van astronoom Heino Falcke (Radboud Universiteit) rond als kanshebber. Samen met de Amerikaanse onderzoeker Shep Doeleman is hij een van de initiatiefnemers van de foto van het zwarte gat die vorig jaar wereldwijd de voorpagina’s haalde. En hoewel Falcke van geboorte Duitser is, is hij ook al jaren in Nederland actief en dus een beetje ‘van ons’. Zeker als hij wint.

Maar, en dat is een klein nadeel, de foto is vrij recent. En de grootste ­wetenschappelijke impact zal waarschijnlijk pas uit vervolgmetingen ­komen, wanneer het dezelfde onderzoekers lukt ook de eerste film van het zwarte gat te schieten. 

Gelukkig heeft Nederland meer ijzers in het vuur. In de wandelgangen van de exacte wetenschap zingen al jaren de namen van nanofysicus Cees Dekker (TU Delft) en geneticus Hans Clevers (Universiteit Utrecht) rond als potentiële winnaars. Dekker is een van de pioniers op het grensvlak tussen natuurkunde en biologie, en sleutelt onder meer aan de eerste synthetische cel. Clevers boekte met zijn stamcelonderzoek doorbraken in de strijd tegen kanker en won in 2013 met de Breakthrough Prize in Life ­Sciences bovendien al een van de belangrijkste nieuwe Nobelprijsconcurrenten. 

Nanofysicus Cees Dekker (TU Delft).Beeld Fotobewerking de Volkskrant

Nederlandse winnaars

Tot nog toe telt Nederland 23 Nobelprijswinnaars, althans wanneer je ook de gelauwerde instituten meetelt. Zo ontving de in Den Haag gevestigde Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons in 2013 de Nobelprijs voor de Vrede. Bij 21 personen prijkt de prijs op hun erelijst.

Bioloog Jelle Reumer, coauteur van een boek over alle Nederlandse winnaars, vindt het lastig om een voorspelling te wagen of er dit jaar een Nederlander wint. Hij had de prijs voor Feringa in 2016 niet zien aankomen. ‘Ik kende hem nog niet voordat hij won. Feringa is een enorme harde werker en een ontzettend goede onderzoeker. Wereldtop in zijn vak. Dat werd door het Nobelcomité dan toch gezien.’

Valt er met gerichte investeringen, goede trainingsschema’s en een geavanceerd sportcomplex een nationaal olympisch programma op te zetten dat met enige mate van waarschijnlijkheid ook medailles gaat opleveren, voor de Nobelprijzen is zoiets onmogelijk. Al was het maar omdat de criteria voor een Nobelprijs ongrijpbaarder zijn dan ‘schaats sneller dan je concurrenten’. 

Toch had Nederland in het verleden veel profijt van de in 1863 ingevoerde Hogereburgerschool, een tegenhanger van het alleen voor de elite bereikbare gymnasium. Wie slim en handig was, kon zich aan de hbs bekwamen in ‘praktische vakken’ waartoe ook wiskunde, natuurkunde en scheikunde werden gerekend. Het was een onderwijsvernieuwing die de Nobelprijswaardige carrières lanceerde van latere winnaars als Hendrik Lorentz (natuurkunde, 1902) en Heike Kamerlingh Onnes (natuurkunde, 1913).

Tegenwoordig legt Nederland het vaker af tegen het academisch geweld uit grotere landen als de Verenigde Staten. En is het onderscheid met andere landen met kwalitatief hoogstaand onderwijs en goede universiteiten gering.

Geneticus Hans Clevers (Universiteit Utrecht).Beeld Fotobewerking de Volkskrant

Strikte criteria

Bijkomend probleem is de stringente regel dat de Nobelprijs hooguit aan drie mensen mag worden uitgereikt, een type kleinschalige samenwerking die in de sterk vervlochten wereld van het moderne onderzoek gerust mag worden beschouwd als relikwie.

Neem fysicus Ronald Hanson (TU Delft), in Nederland geregeld genoemd als kanshebber. Hij kreeg in 2015 wereldwijd de handen op elkaar toen hij een zogeheten ‘Bell-test’ uitvoerde, een experiment dat bewijst dat – om te spreken in de geringschattende woorden van Albert Einstein – het ‘spookachtig gedoe’ in de wereld van de allerkleinste deeltjes echt bestaat. Hanson nam elk laatste restje twijfel weg en bewees daarmee Einsteins ongelijk.

Maar als de Bell-test straks een Nobelprijs wint, en dat is een reële optie, dan bestaat het risico dat Hanson buiten de boot valt. Zekerder van winst lijken Franse pionier Alain Aspect die als eerste dergelijke experimenten uitvoerde, en de Oostenrijkse vakgebiedsgoeroe Anton Zeilinger. Hanson moet, met zijn succesvolle experiment in de achterzak, dan hopen op plek drie. 

En wat te denken van Crispr-cas, de genetische knip-en-plaktechniek die wetenschappers onder meer laat dromen over het einde van erfelijke ziekten en het herprogrammeren van menselijke cellen? Al jaren wordt die genoemd als grote kanshebber voor de Nobelprijs voor scheikunde. Maar waarschijnlijk gaat ook die prijs de Nederlandse landsgrenzen voorbij, hoewel microbioloog John van der Oost (Universiteit Wageningen) een van de pioniers van die techniek is. 

Onverminderde glans

De afgelopen jaren bleek dat vrijwel niets de glans van de prijs der prijzen vermindert. Of het nu de schandalen waren die er in 2018 toe leidden dat de Nobelprijs voor literatuur een jaartje moest overslaan , of de opkomst van nieuwe prijzen die de winnaars steevast meer geld bieden dan de grove miljoen euro die lau­re­a­ten van een Nobelcategorie samen mogen bijschrijven, de status van de Nobelprijs als koning van de prijzenkast blijft vooralsnog onaangetast.

Vandaar dat  wetenschappers wereldwijd elk jaar weer reikhalzend uitkijken naar de bekendmakingen ervan. En als het verleden iets heeft geleerd, is dat Nederland nooit kansloos is. Nobelprijsdeskundige Reumer: ‘Uiteindelijk doet dit kleine landje het gewoon heel aardig.’

Wie zijn de kanshebbers op een Nobelprijs volgens de Volkskrant-redactie?

Geneeskunde (5 oktober)

Hoe vaak komt het voor dat wetenschappers erin slagen om een medicijn te ontwikkelen dat patiënten geneest van een dodelijke ziekte? Het Amerikaans-Duitse drietal Michael Sofia, Charles Rice en Ralf Bartenschlager effende met hun onderzoekswerk het pad voor de uiterst effectieve bestrijding van hepatitis C, een infectieziekte die de lever aantast en daar grote schade kan aanrichten. Jaarlijks kost dat virus zeker 500 duizend patiënten het leven. Na 20 jaar onderzoek zijn er nu geneesmiddelen op de markt: een paar maanden lang elke dag een pil en de virusinfectie is verdwenen. Het werk van het trio wordt al vergeleken met de ontdekking van de antibiotica, en dat was 75 jaar geleden ook een Nobelprijs waard. (Ellen de Visser)

Natuurkunde (6 oktober)

Zou het ditmaal de Deense fysicus Lene Hau (Harvard) aan de beurt zijn? Vorig jaar tipten we haar al, omdat ze het in 2001 voor elkaar kreeg om licht af te remmen totdat het stil staat. Knap, voor iets dat normaliter beweegt met een ruime miljard kilometer per uur. 

Hoewel het klinkt als een leuk staaltje natuurkundig spierballenrollen zonder praktische toepassing, is de vondst van Hau veelbelovend. Zo blijkt het bijvoorbeeld heel handig voor de ontwikkeling van quantumcomputers, rekenbeesten die de tegendraadse wetten van de quantumfysica gebruiken om sommen op te lossen waar ‘gewone’ computers steevast hun spreekwoordelijke tanden op stukbijten. (George van Hal)

Scheikunde (7 oktober)

‘Dit moet dan toch eindelijk het jaar worden van Crispr-Cas, de scheikundige truc waarmee wetenschappers razendsnel, gemakkelijk en superprecies veranderingen in dna kunnen aanbrengen. In de laboratoria is de techniek al jaren een sensatie: opeens kunnen onderzoekers met heel gewone spullen vooruitstrevende genetische manipulatie bedrijven in cellen en weefsels.’ Zo schreven we dat vorig jaar – én het jaar daarvoor. Dit jaar doen we de voorspelling gewoon opnieuw, want onderhand begint het een beetje gênant te worden dat de belangrijkste genetische techniek van het moment het nog altijd moet stellen zonder Zweeds eremetaal. De toepassingen zijn eindeloos: denk aan geprogrammeerde cellen die ziektes bestrijden, nieuwe gewassen en aan experimenten waarbij men heel precies kijkt wat voor functie een bepaald gen heeft. De winnaars: Jennifer Doudna (VS) en Emmanuelle Charpentier (Frankrijk), die de techniek in microben ontwikkelden. En, vooruit, David Liu (VS), die de techniek aanscherpte voor toepassing op losse dna-letters. (Maarten Keulemans)

Literatuur (8 oktober)

Wie de Nobelprijs voor literatuur wilde winnen, deed er de laatste 119 jaar goed aan man te zijn en in het Engels te schrijven. 101 van de 116 bekroningen gingen naar een man en 25 procent van alle laureaten was Engelstalig. Maar de tijden zijn veranderd, zoals het lijstje favorieten al een aantal jaren aangeeft. Tot de usual suspects behoren ook dit jaar Anne Carson, Maryse Condé, Haruki Murakami, Péter Nádas, Margaret Atwood, Ismael Kadaré, Marilynne Robinson en Milan Kundera. Mag het toch een man zijn, gun dan eindelijk Cees Nooteboom die prijs. En anders is er die auteur, geboren in Guadeloupe. Zij schrijft prachtig over gekleurde personages die een identiteit moeten vinden in een complexe, globaliserende wereld. En ze leverde het meesterwerk Segou af. Nee, ook Maryse Condé zou de prijs allerminst misstaan. (Hans Bouman) 

Vrede (9 oktober)

#BlackLivesMatter, klimaatactiviste Greta Thunberg, Vladimir Poetin, Donald Trump: met zulke uiteenlopende genomineerden is het geen wonder dat bookmakers niet weten op wie ze hun kaarten moeten zetten.

De Nobelprijs voor de Vrede is vaker in controversiële handen gevallen, maar dit jaar heeft het Nobelcomité een harde dobber aan het kiezen van een acceptabele vredesduif. Door de corona-crisis kraakt de wereld in zijn voegen, het gezag van internationale instituties raakt uitgehold en dat maakt een neutrale organisatie zoals kanshebber de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) ook omstreden.

Een politicus met het hart op de juiste plaats en een effectief corona-beleid dan? Die zijn schaars, al wordt de Nieuw-Zeelandse premier Jacinda Ardern genoemd. Misschien is gewoon goed functioneren in het verwarrende, gepolariseerde jaar 2020 al een bijdrage aan de wereldvrede. (Marije Vlaskamp)

Economie 12 oktober

De jury van deze niet-officiële Nobelprijs spreidt haar lof van oudsher over de verschillende economische families. In 2019 drie ontwikkelingseconomen: Esther Duflo, haar man Abhijit Banerjee en Michael Kremer. Daarvoor gingen onder meer de klimaat- en de gedragseconomie er met de prijs vandoor. En nu? De laatste Nobelprijs voor onderzoek naar handel is alweer twaalf jaar geleden. Dat terwijl de jury in het verleden blijk gaf van een voorliefde voor het vrije verkeer van goederen en diensten. Tel daarbij op de historische krimp van de wereldhandel door corona, plus Trumps protectionisme, en de eer kan wel eens naar een vriend van vrijhandel en globalisering gaan. Iemand als oud-IMF-kopstuk Anne Krueger (86). Of haar in India geboren leeftijdgenoot Jagdish Bhagwati. De Columbia-hoogleraar heeft ervaring: hij won de Nobelprijs al eens fictief in de tv-serie The Simpsons. (Koen Haegens)

Het had weinig gescheeld of er waren geen Nobelprijzen geweest, toont deze fascinerende nieuwe biografie ★★★★★

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden