De multitasker als informatiejager

Waarschijnlijk hebben informatieoverlast en ADHD met elkaar te maken. Wellicht zijn cognitieve aandoeningen uitingen van een evolutionaire aanpassing aan een leven waarin informatie van alle kanten tegelijk komt....

Het idee van de 24/7 economie is aan een update toe. Volgens een door Yahoo! uitgevoerd onderzoek zien Amerikanen dankzij multitasking kans om ruim 43 uur aan activiteiten in een dag van 24 uur te persen.

Multitasking is vooral populair bij de jongste generatie, die met de computer is opgegroeid. De vele vensters op de multimedia-pc stellen de jeugd in staat vele dingen tegelijk te doen: een werkstuk typen, de benodigde informatie bij elkaar googlen, via MSN overleggen met klasgenoten en daarbij natuurlijk ook terloops wijzen op dat leuke filmpje op YouTube. Ondertussen speelt Winamp de gedownloade mp3’tjes af, meldt een geluidssignaal dat er zojuist zes e-mailtjes zijn binnengekomen en laat de vakantieliefde uit Spanje via Skype weten dringend aan een goed gesprek toe te zijn. En natuurlijk staat de stroom sms’jes niet stil, getuige de geinige ringtone die om de paar minuten opklinkt uit het mobieltje naast het toetsenbord.

Onlangs publiceerde Marjoleine de Vos in NRC Handelsblad een felle aanklacht tegen multitasking. De teneur van haar betoog was dat wie veel tegelijk probeert te doen, uiteindelijk niets goed doet. Zij hield een hartstochtelijk pleidooi voor ‘seriële volle aandacht’, zowel achter de computer als in de liefde.

De Vos staat daarin niet alleen. Veel opvoeders klagen over de nadelige invloed van het multitasken: de jeugd van vandaag leest niet meer aandachtig en kan zich niet meer langdurig concentreren op een specifieke taak. Multitasking zou bovendien niet alleen de kwaliteit van het leren aantasten, maar ook stress en burn-outs bevorderen.

In 1999 opperde de American Academy of Pediatrics bovendien dat er een mogelijk verband bestaat tussen multitasking en de spectaculaire opmars van stoornissen zoals ADHD, waaraan drie tot vijf procent van de basisschoolkinderen zou lijden. In recentere publicaties wordt tevens een verband gesuggereerd met het chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS) en autistische pervasieve ontwikkelingsstoornissen.

Is het werkelijk zo erg?

Informatieoverlast

Informatieoverlast
De problemen en ziekten die met multitasking in verband worden gebracht, kunnen worden beschouwd als informatieverwerkingsstoornissen. Organismen zijn te beschouwen als informatieverwerkende systemen. DNA-moleculen, cellen, organen, individuen en groepen dienen om te kunnen overleven grote hoeveelheden informatie te verwerken.

Informatieoverlast
Op alle niveaus geldt dat een tekort (underload) of een teveel (overload) aan informatie tot ernstige problemen leidt. Wanneer een bepaald maximum of minimum wordt gepasseerd, ontstaat eerst chaotisch gedrag en vervolgens stort het systeem in.

Informatieoverlast
De hoeveelheid informatie die we in de informatiesamenleving over ons heen krijgen, is overweldigend. Een zaterdagse Volkskrant bevat evenveel informatie als een zeventiende-eeuwer in zijn gehele leven las.

Informatieoverlast
Door drukpers, radio, televisie en internet is de hoeveelheid informatie spectaculair gegroeid. Per jaar wordt voor iedere aardbewoner het equivalent van 7.200 dikke boekdelen aan informatie geproduceerd. Het is niet verwonderlijk dat met deze gigantische toename het onvermogen om een overmaat aan informatie te verwerken in het geding komt, en dat informatiestress en burn-outs toenemen.

Informatieoverlast
Daarbij moeten we bedenken dat stress en overlast niet alleen worden veroorzaakt door de hoeveelheid informatie, maar ook samenhangen met de mate en snelheid van de veroudering en vernieuwing van de informatie, de signaal-ruisverhouding (door hoeveel irrelevante data moet je jezelf heen worstelen voordat je de juiste informatie hebt gevonden?), en de mate van consistentie van de informatie (elkaar tegensprekende gegevens verhogen de stress).

Informatieoverlast
Gelukkig zijn we niet machteloos overgeleverd aan de informatiestroom, maar kennen we een heel scala aan strategieën om de overlast te lijf te gaan. Een van de meest doeltreffende strategieën is je voor korte of langere tijd af te sluiten voor informatie, bijvoorbeeld door regelmatig te pauzeren of een sabbatical te nemen.

Informatieoverlast
Een tweede strategie bestaat eruit bij een overmaat aan informatie een aantal taken in de wacht te plaatsen, in de hoop op spoedige afname van de informatiedruk. Wie zijn mail een paar dagen onbeantwoord laat, weet overigens dat deze strategie meestal neerkomt op uitstel van executie.

Informatieoverlast
Efficiënter is het om informatie te filteren. Bijvoorbeeld door bij een zoekopdracht op het internet alleen recente informatie te vragen. Ook in het alledaagse leven passen we die strategie voortdurend toe, bijvoorbeeld wanneer we ons in gezelschap concentreren op onze gesprekspartner en de andere gesprekken om ons heen wegfilteren.

Informatieoverlast
Ook multitasking kan worden opgevat als een strategie tegen informatieoverlast. Als het aantal taken te groot wordt, kunnen we immers ook proberen er een aantal tegelijk uit te voeren. Delegeren van informatieverwerking aan andere personen of artefacten is een vorm van multitasking. In de evolutie van de mensheid is vooral die laatste vorm erg efficiënt gebleken.

Informatieoverlast
Hoewel we soms geneigd zijn te denken dat informatieoverlast typerend is voor onze tijd, is het in feite een probleem van alle tijden. Zo’n tienduizend jaar geleden, in de Nieuwe Steentijd, voltrok zich in het Midden-Oosten de overgang van een jagers-verzamelaarscultuur naar een agrarische samenleving. Waar er eerst in kleine nomadische gemeenschappen werd rondgereisd, werden nu nederzettingen gesticht waarin veel grotere groepen gingen samenleven. Ook markeerde deze ontwikkeling het begin van een hele reeks nieuwe technologieën. Een en ander leidde tot een fikse neolithische informatieoverlast. Het is daarom ook niet verwonderlijk dat het schrift in deze periode tot ontwikkeling kwam.

Informatieoverlast
Dankzij het schrift kun je dingen onthouden en tegelijkertijd iets anders doen. Wel moesten er nieuwe vaardigheden worden aangeleerd. Tot groot verdriet van filosofen als Plato ging deze neolithische variant van ‘het nieuwe leren’ ten koste van het orale geheugen. In de huidige informatiesamenleving – die we door de overmaat aan silicium de Nieuwste Steentijd zouden kunnen noemen – lijkt zich een vergelijkbare ontwikkeling voor te doen. Waar dankzij het schrift het geheugen werd geoutsourcet aan een passief artefact, besteden we nu actieve processen, zoals het doorzoeken van de meer dan een miljard webpagina’s op het internet, uit aan de computer. En ook dat vraagt om nieuwe vormen van leren en multitasking.

Informatieoverlast
Sommige vormen van multitasking gaan ons tamelijk goed af. Motorische activiteiten, zoals lopen, fietsen of autorijden, besteden we grotendeels uit aan onze ‘automatische piloot’, zodat we tegelijkertijd naar muziek kunnen luisteren of een gesprek kunnen voeren.

Informatieoverlast
Recent neuropsychologisch onderzoek leert dat we bovendien redelijk goed in staat zijn om met gelijke aandacht parallelle informatiestromen te verwerken indien deze verschillende zintuigen aanspreken. Het probleem begint wanneer we dingen willen combineren die hetzelfde type aandacht vereisen, zoals tegelijkertijd e-mailen, chatten en bellen. Multitasking komt dan neer op het voortdurend heen en weer switchen tussen verschillende taken.

Informatieoverlast
Maar dat is minder efficiënt en effectief dan het serieel uitvoeren van de afzonderlijke taken. Het is minder efficiënt omdat het voortdurend omschakelen tijd kost en stressverhogend werkt. Daar komt nog bij dat de subjectief ervaren tijdsduur groter is dan de feitelijke.

Informatieoverlast
Wanneer we twee taken van tien minuten sequentieel uitvoeren, dan is de eerste na tien minuten klaar en de tweede na twintig minuten; dat wil zeggen dat de afrondingstijd gemiddeld vijftien minuten is. Als we semi-multitaskend iedere minuut omschakelen, is de gemiddelde tijd die verstrijkt alvorens een taak definitief kan worden afgerond, negentien en een halve minuut.

Informatieoverlast
Dat deze vorm van multitasking ook beduidend minder effectief is, bleek uit een studie van de psychologen Foerde, Knowlton en Poldrack (gepubliceerd in de Proceedings van de Amerikaanse National Academy of Sciences).

Informatieoverlast
In hun onderzoek kreeg een groep proefpersonen een stapel kaartjes met een simpele classificatieopdracht. Een tweede groep kreeg dezelfde taak, maar kreeg tevens een koptelefoon op waarin regelmatig een pieptoon te horen was. Deze groep kreeg de opdracht ook het aantal piepjes bij te houden.

Informatieoverlast
Achteraf bleek dat de groep die afgeleid werd door de piepjes, de classificatieoefening net zo goed had gemaakt als de groep die niet was afgeleid. Ze bleek echter wel meer moeite te hebben om aanvullende informatie over de geselecteerde kaarten te geven wanneer daarnaar werd gevraagd.

Informatieoverlast
MRI-scans lieten zien dat bij personen uit deze laatste groep de informatie niet was opgeslagen in de hippocampus, waar het declaratieve geheugen zetelt dat doorgaans onze ervaringen opslaat, maar in het striatum, de zetel van het procedureel geheugen, waarin onze motorische vaardigheden liggen opgeslagen. Informatie in dat deel van de hersenen blijkt minder flexibel te zijn.

Informatieoverlast
Hier ligt mogelijk ook het verband tussen multitasking en informatiestoornissen als ADD, ADHD, CVS en autistische pervasieve ontwikkelingsstoornissen. Blijkens een onderzoek van psychologen van de University of Victoria hebben kinderen met ADHD vooral problemen met seriële multitasking en in het bijzonder met de planning en het monitoren van verschillende taken.

Informatieoverlast
Daarmee is de vraag natuurlijk nog niet beantwoord wat dergelijke stoornissen veroorzaakt en waarom deze nu zo vaak worden gediagnosticeerd. Is dat laatste het geval omdat er nu een label bestaat dat op allerlei vage klachten kan worden geplakt? Of is die toename te wijten aan het feit dat de hoeveelheid te verwerken informatie zodanig is toegenomen dat de zwakkere informatieverwerkers nu eerder dan voorheen tekort schieten?

Hyperfocussen

Hyperfocussen
Onderzoek suggereert dat specifieke omgevingsfactoren ook een rol spelen. Hoewel tot op heden niet is aangetoond dat intensief gebruik van computers ADHD en verwante stoornissen veroorzaakt, is het wel duidelijk dat intensieve omgang met deze media de kwaal kan verergeren. Het intensief spelen van computerspelen zorgt voor een daling van de metabolische activiteiten in de frontaalkwab, waar aandacht, planning en controle zetelen.

Hyperfocussen
Maar ADHD’ers kunnen op paradoxale wijze soms wel helemaal opgaan in een activiteit als een computerspel. Dit ‘hyperfocussen’ kunnen ze echter niet bewust richten en is veeleer iets wat hun overkomt.

Hyperfocussen
Volgens de Amerikaanse psychiater Edward Hallowel, die in het afgelopen decennium onderzoek heeft verricht naar ADD, vertonen gezonde informatieverwerkers overigens dezelfde verschijnselen als personen met ADD.

Hyperfocussen
Bovendien zijn zij soms obsessief gekluisterd aan het beeldscherm. Ook bij hen neemt het vermogen zich op één taak te concentreren af na langdurige blootstelling aan een veelheid aan prikkels.

Hyperfocussen
Hallowel spreekt in dit verband van Attention Deficit Trait (ADT), die gelukkig vanzelf weer verdwijnt als de werker zich onttrekt aan de hyperstimulerende omgeving die de informatiestress veroorzaakt. Ook bij een in 2005 in Nature gepubliceerd onderzoek van een groep cognitieve neurowetenschappers van de wordt een verband gelegd tussen ADD en problemen met informatiebeheer.

Hyperfocussen
De onderzoekers concluderen dat de verschillen in visueel geheugen van hun proefpersonen minder te maken hebben met opslagcapaciteit dan met een gebrek aan filtering. Degenen die kampen met een informatieverwerkingsstoornis slaan vaak niet minder, maar juist meer, zij het grotendeels irrelevante, informatie op. Ze kunnen onvoldoende filteren.

Hyperfocussen
Waar mannen kiezen voor de vlucht naar voren en op hyperactieve wijze heen en weer zappen tussen vele ongefilterde prikkels, reageren vrouwen eerder passief, met moeheid. Dat komt ook tot uitdrukking in het feit dat ADHD meer bij mannen voorkomt en chronische vermoeidheid (CVS) meer bij vrouwen.

Hyperfocussen
Bij beide groepen blijft de aandacht diffuus verspreid over vele taken. Hoewel beide groepen lijden onder multitasking, is de reactie tegengesteld. De ADHD’er probeert wanhopig alle informatie te verwerken, de chronisch vermoeide patiënt gooit het bijltje er bij neer. De pathologische vormen van multitasking kunnen ons helpen om deze strategie beter te begrijpen.

Hyperfocussen
Hoewel we de pathologie van de multitasking niet mogen bagatelliseren, moeten we er ook voor waken multitasking uitsluitend als een probleem te zien. Zoals we hebben gezien zijn verschillende vormen van multitasking zowel effectief als efficiënt, en voor veel mensen – jongeren in het bijzonder – is het een adequate strategie om informatieoverlast te overwinnen.

Hyperfocussen
Zelfs als multitasking niet goed werkt, kunnen daar toch nog voordelen mee verbonden zijn. Voor sommigen is het regelmatig switchen tussen taken een manier om telkens opnieuw wat adrenaline aan te maken en zo energiek en fris te blijven. En ook Edward Vogel, een van de auteurs van het laatstgenoemde onderzoek, merkt op dat we voorzichtig moeten zijn met het gebruik van het begrip stoornis: ‘Er kunnen ook voordelen kleven aan het kunnen onthouden van schijnbaar irrelevante informatie. Een lichte verstrooidheid is kenmerkend voor mensen met een grote verbeeldingskracht en creativiteit.’

Hyperfocussen
In de Verenigde Staten is zelfs een beweging actief die ijvert voor de emancipatie van de hyperactieve mens. Een (hyper)actieve voorvechter van deze beweging is Thom Hartmann, auteur van boeken als Attention Deficit Disorder: A Different Perception. Hartmann stelt dat we ADD niet moeten beschouwen als een ziekte, maar veeleer als een gift. Hij wijst er bijvoorbeeld op dat veel creatieve geesten zoals Edison en Einstein ADD hadden en hyperfocusten. Wat de ‘gezonde’ mens ziet als hyperactief, is in feite creatieve chaos: ‘I’m not Attention Deficit, you’re just boring!’

Homo zappens

Homo zappens
Ook Hartmann grijpt terug op een evolutionaire verklaring. Mensen die begiftigd zijn met ADD, zijn volgens hem in feite jagers in een boerenwereld. De overgang van jager-verzamelaar tot boer bracht een ander type aandacht met zich mee.

Homo zappens
Wie jaagt, heeft juist een diffuse aandacht nodig en dient slechts gedurende zeer korte perioden ‘hyperscherp’ te zijn om zijn prooi te vangen. Boeren daarentegen moeten langetermijndoelen kunnen stellen. Wie land inzaait, moet ver vooruit plannen maken.

Homo zappens
Het dominante mensentype sinds de Nieuwe Steentijd is de boer. De huidige ADD’er daarentegen lijkt met zijn korte concentratielontje eerder op de jager-verzamelaar. Maar misschien is er wel hoop voor hem. Misschien maken we momenteel wel een nieuwe cognitieve transformatie mee, waarvoor de jager met zijn diffuse aandacht beter is uitgerust.

Homo zappens
De in de wereld van de boeren verdwaalde jagers zouden hierdoor wel eens van een achterstandssituatie in de voorhoede terecht kunnen komen. Mogelijk worden ADD’ers en ADT’ers niet zozeer gekweld door een preneolithische cognitie, maar zijn zij veeleer begiftigd met postneolithische intelligentie.

Homo zappens
Zoals de Neolithische jager zich moest aanpassen aan het nieuwe medium van het schrift, zo zal de hedendaagse ‘boer’ zich moeten aanpassen aan de jachtige wereld van de computer. Onlangs maakten onderzoekers van het Genographic Project bekend dat van elke tien Nederlanders er acht afstammen van jagers-verzamelaars, die zich hebben aangepast aan de agrarische revolutie.

Homo zappens
Het lijkt tijd voor verandering. Laten de informatieboeren onder ons maar uitkijken. De toekomst is aan de Homo zappens, de multitaskende informatiejager.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.