De jas

Het is het soort tentoonstelling waar je de wat oudere bezoeker kunt horen uitroepen dat 'mijn vader dat boek ook in de kast had' om zich vervolgens, iets minder enthousiast, af te vragen 'waar of dat boek wel gebleven zou zijn'....

Tientallen jaren schuimde Albert S.A. Struik (1926) veilingen en markten af op zoek naar boeken waar de meeste verzamelaars niets in zagen. Het ging hem niet om de inhoud, maar uitsluitend om de buitenkant van de boeken, de boekband. Het is de lust van het verzamelen die hem dreef en drijft, en in de opvallend verzorgde catalogus (fl 30,-) die bij een tentoonstelling van zijn verzamel objecten verschijnt, geeft hij dan ook volmondig toe dat hij de vele duizenden boeken die hij aanschafte, nooit heeft gelezen.

Inmiddels doet Struik, uitgever in ruste, in fasen afstand van zijn collectie. Het Museum van het Boek/Meermanno Westreenianum in Den Haag beheert reeds het drieduizend boeken omvattende niet-Nederlandse deel van de verzameling, terwijl de Universiteitsbibliotheek in Amsterdam tegen het einde van 2003 in het bezit zal zijn van de ruim achtduizend in Nederland vervaardigde banden. De tentoonstelling 'Nederlandse industriële boekbanden' in de universiteitsbibliotheek (tot en met 3 maart) geeft met zo'n driehonderd boeken ruim zicht op de ontwikkeling die de boekband in ruim een eeuw doormaakte.

Tot ongeveer 1830 ontbeerden veel boeken een band. De katernen werden bij elkaar genaaid en als zodanig in de boekwinkel verkocht; de koper kon er naar eigen smaak een band om laten maken. Het waren vooral veelgebruikte boeken die als eerste werden voorzien van een band van leer, perkament of karton: kerkboeken, almanakken en kinderboeken. Het duurde even voordat het boekbinderslinnen - het was de Londense uitgever William Pickering die op het idee kwam textiel als bekleding voor boeken te benutten - ook in Nederland opgang maakte. Aanvankelijk werd alleen de rug van linnen gemaakt, maar een dichtbundel van Jacob van Eeghen heeft in 1835 de primeur van een geheel linnen band.

Met de uitvinding van de door stoom aangedreven verguldpers werd het een stuk eenvoudiger om linnen banden met goud en blind te bestempelen, en dat gebeurde dan ook algauw op royale wijze. Ornamenten, florale motieven, kaders, de belettering - ze verschijnen, liefst allemaal tegelijk, in goud of in blinddruk op het veelal roodkleurige linnen. Niet iedereen is er verrukt van; de Nederlandsche Spectator spreekt in 1860 van 'vergulde, nuffige salonwerkjes'. Al dat fraais moest natuurlijk beschermd worden, hetgeen leidde tot de (papieren) stofomslag; de oudst bekende dateert uit 1862 en omhult een in Leeuwarden gedrukte dichtbundel.

Vanaf 1890 gaan zich kunstenaars toeleggen op het ontwerpen van boekbanden, later gevolgd door typografen en grafisch ontwerpers. De epaterende decoratie neemt af; de uitvoering wordt soberder en de artistieke invulling van de band moet aansluiten bij de inhoud. Het wordt usance de band te signeren. Struik heeft ze allemaal 'opgeraapt' en voor het nageslacht bewaard: niet alleen de banden van bekende kunstenaars als Lion Cachet, Jan Veth, Chris Lebeau, De Roos, Van Krimpen en Hofman maar ook die van nagenoeg onbekende (vaak vrouwelijke) ontwerpers als Ella Riemersma, Annie Sipkema, Greta Stein en Tine Baanders.

Geen band of er is wel een aspect dat de aandacht trekt: nu eens is het de illustratie of de zo karakteristieke belettering, dan weer de manier waarop beide met elkaar vervlochten worden of de wijze van binden en bestempeling. Weinig collecties geven zo'n rijk beeld van wat door Struik wel 'de jas van het woord' is genoemd.

Thans probeert Struik de hand te leggen op die boeken waar zelfs de kooplui op het Waterlooplein aan het einde van de dag geen brood meer in zien. Hij voorkomt dat ze voor altijd verdwijnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden