De ironie van de romantiek

'Oprecht veinzen', noemde de in 1986 overleden schrijver Frans Kellendonk de levenshouding waaraan hij, als kunstenaar en burger, de voorkeur gaf....

Schrijver Herman Franke kan het daarmee eens zijn. In zijn onlangs uitgesproken, naar zijn jong overleden collega genoemde lezing (uitgegeven als Kellendonklezing 2000; Nijmegen University Press; fl 19,50) memoreert hij dat de filosoof S & lsquor;ren Kierkegaard in 1845 dezelfde levenshouding bepleitte. Ook hij koos voor de ironie, niet de ironie van 'het tegenovergestelde zeggen van wat je bedoelt', ook niet het ingebakken lollige toontje, maar de ironie die vertwijfeling uitdrukt, het volle besef 'dat de werkelijkheid een illusie is'.

Beiden waren romantici, beiden dweepten met de nachtzijde van het bestaan, en beiden werden uiteindelijk religieus. Kellendonk liet in Mystiek lichaam (1984) zijn seropositieve hoofdpersoon een 'hoogliedje op de dood' aanheffen, enkele jaren daarna stierf hij zelf aan aids. Zwart-romantischer kan het inderdaad niet.

Maar de jaren tachtig zijn alweer lang geleden. Hedendaagse mensen, schrijft Franke, leven volledig in het hier en nu. Zij 'raken hooguit vertwijfeld over gebeurtenissen die hun werkelijkheid juist bevestigen, zoals een fikse daling van de beurskoersen, onverwachts optredende telefonische onbereikbaarheid of vroegtijdige uitschakeling van het Nederlands elftal', en hij voegt er met gevoel voor ironie aan toe dat hij dat laatste 'ook wel zou betreuren'.

De zwarte ironie, voorheen wijkplaats voor een grimmig, vertwijfeld gemoed, transformeerde tot verplicht nummer, op SBS6 en Veronica. Een Dracula-achtige setting is 'leuk', vastgebonden mensen smeken voor de camera in plat Amsterdams om gepijnigd te worden, men etaleert ongegeneerd zijn bizarre lusten. De gedeelde werkelijkheid is een 'mediawerkelijkheid', de romantiek werd 'camera ready' en daarmee een krachteloze huls.

Franke pleit voor een terugkeer van de serieuze ironie, die hij ietwat obscuur 'de ironie van de romantiek', ook wel 'romantische realisme' noemt. Romantisch realistische literatuur 'verkent dimensies van de werkelijkheid die in de hoofden van de mensen een zieltogend bestaan leiden'. Die literatuur is romantisch, omdat zij vlucht uit de verstikkende mediawerkelijkheid en ruimte biedt aan individuele gekte en obsessies. Zulke romans wil Franke schrijven. Kellendonk zou zich graag bij hem hebben aangesloten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.