Top 4 Wetenschapsfilms

De interessantste films van 2019 (met een wetenschappelijk tintje)

Still uit de documentaire Apollo 11.

Filmmakers nemen wetenschap steeds serieuzer. En ze moeten haast wel, want wie zijn feiten niet op orde heeft wacht het hoongelach van een steeds beter ingevoerd publiek. Dit zijn de vier interessantste wetenschapsfilms van het jaar.

Toen fysicus James Kakalios de filmmakers van superheldenfilm Watchmen (2009) van wetenschappelijk advies voorzag, nam hij voor zijn universiteit een video op waarin hij uitgebreid de wetenschap achter de film indook. Die video werd in korte tijd 1,7 miljoen keer bekeken. Kakalios: ‘Ik zeg weleens: pas wanneer ik zeventien eeuwen lang duizend studenten per jaar had lesgegeven, had ik net zoveel mensen bereikt.’

Het voorbeeld laat zien dat film zich de afgelopen jaren heeft ontpopt tot een handig vehikel om de wetenschap te verkopen. De Amerikaanse National Academy of Sciences richtte zelfs The Science & Entertainment Exchange op, een dienst die filmmakers koppelt aan wetenschappers. Het leidt ertoe dat filmproducties steeds nadrukkelijker vol zitten met wetenschap. Dit zijn de vier interessantste voorbeelden van 2019.

1. Apollo 11. Met je neus op de maanlanding

Hoe groot de magie van cinema kan zijn, bewees vorig jaar First Man, de innemende rolprent die Neil Armstrongs ‘one small step’ dramatiseerde voor het grote publiek. Dankzij medewerking van ruimtevaartorganisatie NASA werd die film bijzonder realistisch. Zelfs het geluid van de ritsen in de ruimtepakken was ‘echt’: het werd opgenomen met exemplaren uit het NASA-archief.

Dit jaar liet documentairemaker Todd Douglas Miller zien dat het nog altijd wat indrukwekkender kan. Voor zijn Apollo 11 kreeg hij een schat aan verloren gewaand archiefmateriaal in handen. Het gevolg: een documentaire ramvol haarscherpe beelden, die je het gevoel geven dat je live aanwezig bent bij de grootste ruimtevaartgebeurtenis van de afgelopen eeuw. Van de bulderende motoren van de Saturnus-V-raket, tot het buitelen van het ruimteschip boven het maanoppervlak, alles oogt indrukwekkend.

De Nederlandse astronaut André Kuipers vertelde eerder in deze krant dat hij onder meer onder de indruk was van het beeldmateriaal van de procedure boven de maan, wanneer de maanlander Eagle na vertrek van het oppervlak weer aan de commandomodule moet koppelen. ‘Ineens zie je in een hoekje van het beeld hoe een stipje zich aftekent tegen het maanoppervlak. En je realiseert je: dat is de terugkeermodule.’

Het geheel wordt nog indrukwekkender wanneer je weet dat de Apollo-missies nog altijd ongeëvenaard zijn. Landen op de maan blijkt keer op keer extreem moeilijk en risicovol. Dit jaar sloegen bijvoorbeeld twee onbemande maanlanders te pletter tegen het grijze gruis van de maan: de Israëlische maanlander Beresheet en de Indiase maanlander Vikram. Beide missies hadden van hun land het vierde moeten maken dat succesvol op onze kosmische metgezel landt. Eerder slaagden naast de Verenigde Staten alleen de Sovjet-Unie en China daarin.

2. Avengers: Endgame. Wetenschappelijk verantwoord tijdreizen

Wanneer je jezelf in een diep plotgat hebt geschreven – spoiler: aan het eind van voorloper Avengers: Infinity War sterft de helft van de bevolking van het heelal, inclusief een lading hoofdrolspelers – kun je als scenarioschrijver eigenlijk nog maar één kant op. Dan moet je bijna wel gaan tijdreizen, zodat je alles met terugwerkende kracht kunt herstellen.

Wie wil tijdreizen, doet er goed aan eerst eens aan te kloppen bij een theoretisch natuurkundige. Via The Science and Entertainment Exchange kwamen de filmmakers op die manier terecht bij Sean Carroll. Hij vertelde dat reizen naar de toekomst op papier mogelijk is. Reizen naar het verleden is, op z’n best, hoogst speculatief.

Wie het toch voor elkaar krijgt, stuit bovendien op problemen. Stel dat je in het verleden bijvoorbeeld je eigen ouders omver rijdt, zodat je niet geboren wordt. Wat dan? ‘Ik maak me altijd hard voor het idee dat het veel interessanter is als je het verleden níét kunt veranderen’, zei Carroll daar eerder over tegen de Amerikaanse nieuwswebsite Business Insider.

Groene spierkolos de Hulk is dat met Carroll eens, zo blijkt in de film. ‘Als je naar het verleden gaat, wordt dat verleden je toekomst en je voormalig heden wordt het verleden. Dat kan dan niet meer worden veranderd door je nieuwe toekomst’, zegt hij in de film in een bewust breinpijnigend stukje dialoog.

De vraag die collega-superheld Ant-Man vervolgens stelt – ‘dus Back to the Future is bullshit?’ – is volgens Carroll waarschijnlijk afkomstig uit zijn voorbereidende gesprek met de scriptschrijvers. ‘Dat klinkt absoluut als iets dat ik zou zeggen’, zegt hij tegen Business Insider

3. Alita: Battle Angel. Een wereld vol protheses 

Arm kwijt? Hang er een mechanische vervanger aan. Been doormidden? Even langs de reparateur en je hebt binnen de kortste keren een glimmend nieuw exemplaar. Zelfs als je alleen een los mensenbrein tot je beschikking hebt, is er geen probleem, blijkt in sciencefictionfilm Alita: Battle Angel. Hang dat brein in een robotpak en je kunt zelfs naar hartelust op de vuist met andere mengvormen van mens en technologie. 

Hoewel de film de toekomst van met je hersenen bestuurde implantaten en protheses uitvergroot en versnelt, wortelen deze zogeheten cyborgs – samensmeltingen van mens met machine – wel degelijk in de wetenschappelijke realiteit.  Denk aan draagbare cyborgpakken die dwarslaesiepatiënten weer kunnen laten lopen, aan spraakcomputers die taal rechtstreeks uit het brein kunnen halen of aan een hersenchip waarmee mensen met ALS een tablet kunnen besturen

‘Sciencefiction heeft correct het waarom van cyborgs voorspeld. De wetenschap zet nu grote stappen om die voorspellingen werkelijkheid te maken’, schrijft robotexpert Robin Murphy, verbonden aan de Amerikaanse universiteit Texas A&M, in een opiniestuk met de titel ‘The real Alita: Battle Angel cyborgs’ in vakblad Science Robotics . ‘Verrassende, nuttige en inspirerende ideeën zetten nu de stap van laboratorium naar de lichamen van echte mensen.’

4. Ad Astra. Hoe zelfs wetenschappelijk adviseurs niet altijd garant staan voor wetenschappelijke correctheid

Visueel zit het wel snor met Ad Astra. Ruimtevaartorganisatie NASA hielp de filmmakers met prachtige, hogeresolutiebeelden van onder meer de maan, Mars en Jupiter. De filmmakers lieten bovendien twee ‘technical advisors’ meekijken: voormalig astronaut Garrett Reisman en oud-NASA medewerker Robert Yowell. 

Toch levert dat vanuit wetenschappelijk oogpunt geen hoogstandje op. Ad Astra is een trendbreuk met recente ruimtehits als Interstellar, The Martian en Gravity, die stuk voor stuk behoorlijk goed snapten hoe het eraan toegaat in de kosmos. Grootste pijnpunt is het gebrek aan gevoel voor afstanden in het zonnestelsel.

Zo schatten ruimtevaartkenners dat je voor een bemande ruimtevaartmissie naar Mars op dit moment een maand of zes, zeven nodig hebt. In Ad Astra vliegt men naar Neptunus – zo'n twintig maal verder weg – in drie maanden. Dat is ongeloofwaardig snel. Stel vervolgens dat een toekomsttechnologie dat toch mogelijk maakt, dan moet je op z'n minst onderweg flink gas geven. Dat zou er vervolgens toe leiden dat de astronauten in hun stoel gedrukt worden (en dus een vorm van kunstmatige zwaartekracht ervaren). Daarvan was in de film geen sprake. 

‘Toegegeven: dat klinkt allemaal als klein bier’,  schrijft astronoom Adam Frank (University of Rochester), eerder onder meer wetenschappelijk adviseur voor superheldenfilm Doctor Strange, in een opiniestuk op de site van NBC News‘Maar een echt goede sciencefictionfilm over reizen in het zonnestelsel zou dat soort details op orde hebben. Sterker nog: zo'n film zou de beperkingen van de ruimte gebruiken om het verhaal spannender te maken, zodat de fysica van de verkenning van het zonnestelsel bijna een soort personage wordt. Precies zoals eerder wél gebeurde in bijvoorbeeld The Martian.’

En, zijn ze ook goed...?

Dit oordeelde de filmredactie van de Volkskrant

Documentaire Apollo 11 is een thriller met een goede afloop. Haarscherp als een speelfilm en onverwacht indrukwekkend. ★★★★☆

Avengers: Endgame is 3 uur lang de kroon op 11 jaar superheldengekte, stripliefde en filmvernieuwing.  Het slotakkoord van de reeks Marvel-films vormt een spectaculaire, emotionele, soms onevenwichtige, maar uiteindelijk bevredigende rit. ★★★★☆

Alita: Battle Angel is een ideaal mengsel van young-adult, sciencefiction en manga. Uitmuntend zijn de racescènes waarin bewapende mens-machines op gemotoriseerde skates strijden om een ijzeren bal. ★★★☆☆

Regisseur James Gray maakt van zijn sciencefictionfilm Ad Astra toch een typische Grayfilm. Ad Astra moet het niet hebben van spectaculaire ruimtevaartscènes, maar biedt eerder een sombere, introspectieve kijk op de ruimte.  ★★★☆☆

Nog meer fictie en wetenschap

Verhalen beïnvloeden de wereld zoals we die kennen met enige regelmaat. Vier lessen over de vruchtbare kruisbestuiving tussen feit en fictie, aan de hand van beroemde voorbeelden.

Filmmakers hebben hun wetenschap steeds beter op orde. Dit zijn de vijf wetenschappelijk meest interessante films van 2018.

Met de makers van sciencefictionserie Black Mirror in gesprek over hoe ze hun technologische nachtmerries overtuigend tot leven wekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden