Achtergrond Biologie

De hete zomer van de twitterende boom

Hoe hebben de bomen de droge en warme zomer beleefd? Dat vertelt een twitterende populier op de Wageningen Universiteit. 

WAGENINGEN, Nederland, 14-08-2018. Boom met eigen twitteraccount op de campus van Wageningen. De populier twittert onder de naam @TreeWatchWUR. Foto: Simon Lenskens Foto Simon Lenskens

‘Vandaag een stressdag. Mijn diameter varieert behoorlijk: 0,26 millimeter. Dat is meer dan normaal. Moet veel van mijn inwendige reserves aanspreken.’

Dinsdag 7 augustus. Het kwik in De Bilt nadert de 33 graden. Op wat verspreide buien na is er al weken geen regen gevallen.

‘Waar ik sta is het nu behoorlijk droog. Het is 6,2 graden warmer dan gisteren en de relatieve luchtvochtigheid is slechts 51 procent.’

De noodkreet van… een boom. Een boom op Twitter. Het is een populier op de campus van de Wageningen Universiteit, uitgerust met apparatuur die registreert hoe hij eraan toe is. Van dag tot dag. Van uur tot uur. Per tweet houdt hij zijn volgers op de hoogte. ‘Mijn sapstroom stagneert.’

Hoe heeft deze twitterende populier, die deel uitmaakt van een onderzoek naar de invloed van klimaatverandering op bossen in Europa, de lange warme en droge zomer tot nu toe doorstaan? Wat zeggen zijn ervaringen over die van andere bomen in dezelfde weersomstandigheden?

Het is half augustus en de populier staat erbij alsof de herfst al is begonnen, zegt Ute Sass-Klaassen, boombioloog en universitair hoofddocent in Wageningen. Ze komt er dagelijks langs. De boom heeft nu al veel gele bladeren en behoorlijk wat blad verloren. ‘Onze populier heeft het moeilijk, zoals veel andere bomen.’

De metingen die deze zomer zijn gedaan aan de Wageningse populier moeten nog in detail worden bestudeerd, maar nu al is duidelijk dat hij dit jaar eerder dan normaal is gestopt met groeien. Sass-Klaassen, partner in het onderzoek met de twitterende bomen: ‘In het begin van de zomer had de boom nog voldoende water, van de neerslag in de winter en het voorjaar. Maar op een gegeven moment was het op. De jaarlijkse groei, begonnen in april, stagneerde in juni. Een maand eerder dan het jaar daarvoor. Toen groeide hij door tot eind juli.’

Het verschilt van soort tot soort, maar de meeste bomen in Nederland groeien van april/mei tot augustus/september. Sass-Klaassen gaat ervan uit dat de groei van veel bomen dit jaar door de droogte eerder is gestopt. Ook al is het daarna gaan regenen, hun water transporterend systeem kan al zodanig beschadigd zijn dat ze niet meer volledig herstellen. Aan het eind van de jaarlijkse groeiperiode slaan bomen gewoonlijk suikers op die in een volgend voorjaar voor de productie van nieuwe bladeren en hout worden gebruikt en die zorgen voor een goede start van het groeiseizoen. ‘Ik verwacht dat ook de populier volgend jaar een slechtere start zal hebben omdat hij dit jaar door de droogte te weinig CO2 kon opnemen om er suikers van te maken.’

WAGENINGEN, Nederland, 14-08-2018. Boom met eigen twitteraccount op de campus van Wageningen. De populier twittert onder de naam @TreeWatchWUR. Foto: Simon Lenskens Foto Simon Lenskens

De populier in Wageningen is voorzien van apparatuur om de sapstroom en de dikte van de stam te meten. Die variëren in de loop van de dag. Ze vormen de hartslag, het dagelijks ritme van de boom.

’s Nachts zijn de huidmondjes van de bladeren gesloten en verdampen de bladeren geen water. De boom neemt via de wortels water op en vult zijn waterreserves aan – de stam wordt dikker. Overdag gaan de huidmondjes open, begint het verdampen van water en het opnemen van CO2 in de bladeren. Dan komt ook de sapstroom op gang – de stam wordt dunner. De snelheid van het watertransport in de stam geeft aan hoeveel water de bladeren verdampen.

De sapstroom zegt iets over de vitaliteit van de boom. Op warme en droge dagen komt de sapstroom sneller tot stilstand omdat de huidmondjes van de bladeren sluiten om waterverlies te voorkomen. In die toestand kan een boom minder CO2 opnemen, minder suikers produceren en minder groeien. Zo beperkt droogte de stofwisseling en de groeicapaciteit van een boom.

De dagelijkse wisselingen in stamdikte van de onderzochte populier waren deze zomer groter dan normaal. Dat kwam doordat de boom meer water opzoog en dat sneller transporteerde. De waterreserves in de stam raakten telkens op door het verdampen, transpiratie genoemd. ‘De maximale dagelijkse fluctuatie van mijn diameter was vandaag behoorlijk hoog’, twitterde hij meer dan eens. Zijn watertransport stopte vaak eerder door gebrek aan water. ‘Ik moet mijn huidmondjes reguleren zodat ik niet te veel water verlies.’

Terwijl de dikte van de stam elk etmaal fluctueert, groeit de boom ’s zomers een beetje in de breedte. Toen de temperatuur in de laatste week van juni boven de 25 graden kwam, viel de groei stil, zegt bio-ingenieur Kathy Steppe, hoofddocent aan de Universiteit van Gent en bedenker van de twitterende bomen. Haar universiteit leverde de technologie waarmee het bomenonderzoek wordt uitgevoerd. Steppe: ‘Op dit moment is de groei van de populier bijna een halve centimeter achtergebleven op de groei van het jaar daarvoor. Tijdens de hittegolven stagneerde de groei niet alleen, de stam begon ook te krimpen. Nadat het op 9 augustus had geregend zag je een licht herstel. Maar hij zal nooit meer de groei kunnen halen die hij vorig jaar had.’

De variatie in jaarlijkse groei is zichtbaar in jaarringen. Zijn de (weers)omstandigheden gunstig, dan groeit de boom snel en maakt hij meer en grotere watergeleidende cellen aan. Bij een minder aangenaam leefklimaat produceert hij minder en kleinere cellen. Zo krijgt elke jaarring zijn eigen omvang en structuur en kan die iets vertellen over het weer in een specifiek jaar. Jaarringen vormen een archief van het klimaat. Steppe: ‘De stam van de populier heeft een diameter van een meter. De jaarring van 2018 zal ongeveer een halve centimeter breed worden. Die van 2017 was één centimeter.’

Bomen gaan zelden abrupt dood door droogte. Ze hebben reserves waarmee ze het een paar jaar kunnen uitzingen. Oudere exemplaren zijn beter bestand tegen ongunstige omstandigheden dan jonge. Die missen nog het uitgebreide wortelstelsel van de volwassenen. Sass-Klaassen: ‘Als veel droge jaren elkaar opvolgen kunnen bomen uitgeput raken. Na te veel extreme omstandigheden zullen ze het uiteindelijk begeven.’ Terwijl in de VS op sommige plekken al bossen wegkwijnen door hitte en droogte, is dat in het noordwesten van Europa (nog?) niet aan de orde. Steppe: ‘Als droogte steeds eerder in het jaar begint en bomen steeds eerder stoppen met groeien, dan kunnen bossen uiteindelijk afsterven. Maar zover is het nog voorlopig niet.’

In hun reactie op een droge periode kunnen boomsoorten aanzienlijk van elkaar verschillen. Zo houdt een beuk het vaak langer vol dan een populier, die relatief veel water gebruikt. Er zijn ook verschillen tussen soortgenoten. Neem de populier die op slechts twintig meter afstand van zijn twitterende partner in Wageningen staat. Die ziet er aanzienlijk frisser en gezonder uit, zijn takken vol vers groen blad. Dat heeft waarschijnlijk te maken met zijn standplaats: hij staat dichter bij een waterpartij en heeft dus meer vocht tot zijn beschikking.

Tweet van 18 augustus: ‘Vandaag heb ik 185,29 liter water getransporteerd. Hoeveel water heb jij vandaag gedronken?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.