De grootste onzin van 2015

Het hele jaar door hielden we boude onderzoeksresultaten tegen het licht. Een fors deel kon zo worden ontmaskerd als flutwetenschap. Maar de beweringen zijn leuk genoeg om er nog eens op terug te kijken.

De 'monstervis'

Deze zomer was het opeens helemaal hot: met een sjabloon van het batmanlogo op je buik in de zon gaan zitten, tot de afbeelding in je vel gebrand was. Sunburnart is die eerste dagen van juli, niet toevallig de heetste julidagen ooit, een sensatie. Nieuwsrubrieken op televisie bespreken het fenomeen, net als websites, kranten. Bezorgde dermatologen waarschuwen meteen voor de levensgevaarlijke effecten van de nieuwe modieuze zonverbranding. Huidkanker, immers.

Er is slechts een probleem met het nieuws: de trend bestaat niet, zo laat een fact-check van de Volkskrant een dag later haarscherp zien. Redacteur Jennie Barbier, in die dagen speciaal aangesteld voor de nieuwe rubriek Klopt dit wel?, bestudeerde de statistieken van Twitter en Snapchat. Ze zag de hashtag #sunburnart weliswaar even stevig oplopen, maar ook weer niet bijzonder hoog. Bovendien bleken de foto's die de trend moesten bewijzen, in werkelijkheid steeds dezelfde en eigenlijk al te stammen uit het jaar 2013. Geraadpleegde huidartsen zeiden het zelf nog nooit te zijn tegengekomen.

Weg trend. Doodgecheckt.

Bijna negentig fact-checks maakte de rubriek tot nog toe (eerder heette de rubriek de Zoutkorrelcheck), voor een fiks deel ook aangeleverd door wetenschapsjournalist Ronald Veldhuizen en de wetenschapsredactie van de Volkskrant. Daarvan eindigden er 28 met de slotsom 'onzin': de meter staat helemaal links in het rood. Niet meegerekend in dat getal is een handvol afleveringen waar het oordeel 'niet te checken' luidde, wat strikt genomen ook op onzin duidt: wie maar wat roept, hoort niet in de krant.

Een op de drie fact-checks ontmaskert dus onzin. Dat is erg, maar betekent natuurlijk niet dat minstens eenderde van alles wat de media publiceren flauwekul is. Een rubriek als Klopt dit wel? sorteert al voor op onderwerpen waaraan voor de sceptische lezer een luchtje zit. Overdreven claims, onwaarschijnlijke getallen en statistieken, erg boude beweringen. Als daarvan één op de drie wordt aangemerkt als onzin, valt het misschien zelfs wel mee met de nonsens in de krant en op televisie.

Daar staat tegenover dat het vaak wel de spraakmakende berichten waren die door de mand vielen. Lekkere verhalen die eigenlijk te mooi waren om kapot te checken. Sommige media leven ervan, de Volkskrant probeert de verleiding dagelijks te weerstaan. Behalve als dat stukchecken weer een mooi verhaal oplevert natuurlijk. Zoals ook geregeld gebeurt.

Daarom nu bij wijze van jaaroverzicht in vogelvlucht nog eens de spraakmakendste onzin van 2015. Alle fact-checks van dit jaar staan op volkskrant.nl/klopt-dat-wel--storystream. Ook de afleveringen trouwens waar alles wél klopte.

En wat klonk raar maar klopte toch (een beetje)?

Werkgeversvoorzitter Hans de Boer beweerde in een geruchtmakend interview met de Volkskrant, waarin hij de term 'uitkeringsgenieters' gebruikte, dat een bijstandsmoeder met alle toeslagen en kortingen maandelijks 2.300 euro krijgt, tegen 1.700 voor een full-time vmbo-lerares. Dat klopt, totdat die lerares óók twee kinderen heeft en alle toeslagen krijgt. Dan heeft zij namelijk 5.000 euro per maand. Lees hier de factcheck.

Borstkanker

17 december
Volgens een nieuwe studie van het Integraal Kankercentrum Nederland overlijden vrouwen met borstkanker sneller na een volledige borstamputatie dan na een borstsparende operatie. Media brengen het nieuws alsof amputatie een risico oplevert, paniek is het gevolg. Ten onrechte en dubbel fout. Ronald Veldhuizen zoekt het uit. De statistieken kloppen maar de waarheid blijkt omgekeerd: vrouwen met een zwakke gezondheid kiezen vaker voor volledige amputatie, omdat ze de bestraling bij borstsparende chirurgie niet aan kunnen. Ze leven daarna korter omdat ze al ongezonder zijn.

Asielpiek

3 december
Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek kwam in oktober een recordaantal asielzoekers Nederland binnen: 11.700. Volkskrant-verslaggever Maarten Keulemans ontdekt dat dat niet klopt, de toeloop van asielzoekers was na september (12.800 aanvragen) juist over haar hoogtepunt heen. Maar de aanvragen die in september door alle drukte waren blijven liggen, zijn door de IND in oktober meegeteld. Dat weet het CBS niet. In werkelijkheid waren er in oktober 9.100 asielaanvragen, deels herhaalde verzoeken en verzoeken van nareizende familieleden.

Een asielpiek? Het aantal asielaanvragen bleek juist afgenomen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Monstervis

25 september
De foto van een reusachtige zeewolf, een vis met fikse tanden, in de handen van een trotse Japanse visser gaat de wereld over en wordt overal in de media in verband gebracht met de kernramp in Fukushima van maart 2011. In werkelijkheid, ontdekt Jennie Barbier, is de vis niet bij Fukushima gevangen maar 800 kilometer verder naar het noorden bij schiereiland Hokkaido. De vis is ook niet uitzonderlijk groot, vooral de camerahoek maakt dat hijeen reuzenbek lijkt te hebben. Het bericht past in verhalen over gemuteerde madeliefjes en zwijgende zangvogels na kernrampen. In werkelijkheid floreert de natuur na een kernramp vaak. Omdat de mensen er hun hielen hebben gelicht.

Drank en drugs

24 september
Jongeren stappen massaal over van alcohol op drugs, nu ze pas op hun 18de mogen drinken. Beweert althans BNN, die in een documentaire becijfert dat 29 procent wekelijks drugs gebruikt. Jennie Barbier laat er weinig van heel. De ondervraagde jongeren zijn geen goede doorsnede van de jeugd, maar jongens en meisjes die zich via Facebook hebben aangemeld. Volgens de leefstijlmonitor van het CBS gebruikt 3,9 procent van de jongeren tot 19 jaar wel eens xtc, 1,2 procent cocaïne en 1,6 procent speed. Ongeveer 8,2 procent blowde ergens in de voorgaande maand.

Jongeren stappen massaal over van alcohol op drugs, nu ze pas op hun 18de mogen drinken, beweerde BNN. Beeld anp

Kletsnieuws

27 augustus
In een opiniestuk in de Volkskrant wordt beweerd dat vrouwen gemiddeld 20 duizend woorden per dag spreken, tegen mannen 7.000. Jennie Barbier ontdekt dat over de kletskwestie de wildste cijfers de ronde doen, maar dat er eigenlijk nauwelijks onderzoek naar bestaat. Pas onlangs namen Amerikaanse onderzoekers de moeite om dagenlange geluidsopnames onder studenten te turven. Vrouwen praatten daar gemiddeld 16.215 woorden per etmaal, mannen 15.669. Statistisch is dat verschil niet eens significant. En een recente studie toont zelfs aan dat juist mannen meer praten. Omdat ze vaker de baas zijn.

Poepbarbecue

14 augustus
Midden in het barbecueseizoen ontstaat paniek omdat Wakker Dier zeker weet dat in de vleespakketten poepbacteriën zitten. Is dat zo? Er blijkt weliswaar een steekproef in zeven barbecueschotels uit de supermarkt gedaan, waarin soms E. coli-bacteriën zijn aangetroffen. Die hoeven niet meteen iets met poep te maken te hebben, maar het bekt natuurlijk wel lekker. Deskundigen laten onze verslaggeefster weten dat E. coli niet per definitie gevaarlijk is, zeker niet als het betreffende vlees fatsoenlijk wordt gebakken. Op de grill bijvoorbeeld.

Poepbacteriën in vlees? Het zorgde in de zomer voor paniek bij de barbecue. Beeld anp

Weg met de bh!

17 juli
Treinreizigers die de Metro opslaan, schrikken ervan: Frans onderzoek zou laten zien dat borsten mét bh sneller uitzakken dan zonder bustehouder. Jaarlijks een millimeter of zeven. De onderzoeker heeft ook een theorie, die erop neerkomt dat ondersteunde borsten lui worden en minder steunweefsel aanmaken. Het onderzoek blijkt nergens gepubliceerd, dus wie de deelnemende vrouwen waren is onbekend. Terwijl dat juist cruciaal kan zijn: vrouwen met een kleine cupmaat laten gemakkelijker de bh in de la liggen. Een kleine borsten hangen nu eenmaal minder snel.

...en met teenslippers

12 juni
Het zomernieuws wordt eventjes gedomineerd door het gevaar van de teenslipper, die tal van voetklachten veroorzaken, van infecties tot gewrichtspijn. Bovendien zou het gebruikte plastic kankerverwekkend zijn. Het alarm blijkt terug te gaan op podoloog Tariq Khan in een Britse rommelkrant, The Daily Mail. Echt onderzoek ontbreekt, behalve dan dat van twee New Yorkse journalisten die in 2009 vier dagen op slippers liepen en daarna in het lab 18 duizend verschillende bacteriën aantroffen. Normaal.

Het zomernieuws wordt eventjes gedomineerd door het gevaar van de teenslipper. Beeld Stefana Caramanica

Jihadisten zijn gek

11 juni
Meer dan de helft van de Nederlandse Syriëgangers heeft geestelijke problemen, wist het NOS Journaal begin juni te melden. Eenvijfde zou zelfs schizofreen zijn of iets vergelijkbaars. De Volkskrant hield het op 60 procent met psychosociale problemen. In werkelijkheid blijkt er wel onderzoek in die richting te bestaan, maar door politicologen die met politiedossiers, en zónder officiële psychiatrische diagnosen hebben moeten werken, omdat die privé zijn. Officieel hadden slechts 8 van de 140 onderzochte personen een officieel gediagnosticeerde stoornis. Dat is niet veel anders dan onder de rest van Nederland, ontdekken Jennie Barbier en Maarten Keulemans. Dat de jihadi's soms bizarre dingen doen is een ander verhaal.

Iedereen gepest

1 juni
Het nieuws kwam van minister Asscher van Sociale Zaken zelf, dus waarom twijfelen aan de bewering dat één op de vier collega's op het werk wordt gepest? Maar waarom eigenlijk niet? Er blijkt een klassieke fout in het spel. In een enquête is gevraagd wie er ooit was gepest. 26 procent zei van wel. Over het afgelopen jaar was dat al een stuk minder: 7,8 procent. En zelfs maar 1,2 procent, als de vraag luidde of ze vaak waren gepest. Bovendien zijn de ondervraagden vrijwilligers, die misschien eindelijk eens hun hart konden luchten. Geen gemiddelde werknemers dus. Pesten deugt niet, natuurlijk. Maar slecht onderzoek ook niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden