De grens tussen aarde en ruimte vervaagt

De Vlaamse politicoloog Jonathan Holslag behandelt in Vonk acht grote thema's voor de toekomst. Deze week verkent hij de economische en militaire wedloop in de ruimte.

Chinese astronauten na terugkeer met de Shenzhou-10, in 2013 Beeld reuters
Chinese astronauten na terugkeer met de Shenzhou-10, in 2013Beeld reuters

Het is zeer waarschijnlijk dat de aarde om zeep geholpen wordt door een nucleaire oorlog of een natuurramp, redeneerde de wereldberoemde wetenschapper Stephen Hawking, dus moeten we naar andere planeten reiken. Nu er in onze aardse economie nog amper winst te grijpen valt, zien ook private investeerders wel wat in het aanboren van een nieuwe markt - misschien wel een oneindige markt.

Het is erg moeilijk in te schatten hoe de belangstelling verder zal evolueren, maar duidelijk is dat een nieuwe ruimtewedloop op gang aan het komen is, een wedloop die wordt aangedreven door zowel militaire als economische ambities. We mogen de boot, of beter gezegd, het ruimteschip, naar een nieuw tijdperk niet missen. Het is belangrijk te volgen wat de andere grootmachten uitrichten en vaak zijn hun aspiraties beangstigend. Zolang onze economie en militaire slagkracht afhangen van zeer kwetsbare satellieten, zullen we die satellieten moeten verdedigen. Toch heeft het geen zin ons zomaar mee te laten slepen in de nieuwe ruimtewedloop. De meeste aardse uitdagingen vragen nog altijd om aardse oplossingen.

undefined

In Diamonds are Forever moet James Bond het opnemen tegen meesterbrein Ernst Blofeld die een Amerikaanse raket kaapt om een laserwapen in de ruimte te brengen. Dat was in 1971 en in de bioscoopzaal. Tien jaar later deed Ronald Reagan met Star Wars een gooi om echte laserwapens de ruimte in te brengen. Het programma mislukte en met het verdwijnen van de Sovjet-Unie verdween ook de belangstelling. Vandaag wakkert de spanning tussen de grootmachten de ruimtekoorts opnieuw aan.

undefined

Politicoloog Jonathan Holslag Beeld Valentina Vos
Politicoloog Jonathan HolslagBeeld Valentina Vos

Moordsatellieten

China, de Verenigde Staten, Rusland, India, ... alle spraken zij zich uit tegen de militarisering van de ruimte, maar alle doen zij er duchtig aan mee. In de laatste vierjaarlijkse defensie-evaluatie verklaarde Washington te werken aan 'een betaalbaar, dynamisch en veelzijdig systeem om aanvallen op ruimtesystemen af te schrikken'. Hetzelfde rapport wijst met de vinger naar 'naties' die het Amerikaanse vermogen om globaal te opereren bedreigen met ruimtewapens.

Voorlopig zijn raketten, ruimtependels en satellieten onbewapend, maar geen enkel militair systeem functioneert nog zonder de steun van satellieten. In 2013 alleen al werden er ongeveer veertig militaire satellieten in een baan rond de aarde gebracht, voor communicatie, navigatie en spionage. De grootmachten werken aan technologie die ooit nuttig zou kunnen zijn in de ruimte.

undefined

De weg naar Blofelds moordsatellieten is lang. Van Amerika, China en India weten we dat zij werken aan ruimtevernietigingswapens, maar het grootste deel van de wapenwedloop om de ruimte vindt nog steeds plaats op aarde. Een van de meest sensationele opties is het uitschakelen van satellieten met een raket. China, de Verenigde Staten en Rusland hebben hun capaciteit bevestigd met diverse testen. Wat ook tot de verbeelding spreekt, zijn de laserkanonnen waarmee satellieten kunnen worden verblind. Amerika en Rusland hebben die technologie nog uit de tijd van de Koude Oorlog, China heeft ermee getest in 2006, Iran in 2011.

Sensationele wapens zijn echter niet de meest doeltreffende. Het is veel gemakkelijker om satellietsignalen te jammen. Jaarlijks worden tientallen incidenten met doelbewuste verstoringen gerapporteerd. Er wordt veel onderzoek verricht naar technologie die het onderscheid tussen aarde en ruimte doet vervagen. De Verenigde Staten hebben daartoe het onbemande ruimtevliegtuig X-37 ontwikkeld. Vorige week landde het terug op aarde na een expeditie van bijna twee jaar rond de aarde. Wat de X-37 deed, is niet bekend, maar China wees de X-37 meteen aan als een platform voor mogelijke ruimtewapens en Peking reageerde prompt met een soortgelijk tuig, de Shenlong.

undefined

Scramjets

Het meest baanbrekend zijn ruimteschepen die opstijgen en landen als een vliegtuig. De voortstuwing blijft daarbij het grootste obstakel maar daar zouden op termijn hypersonische straalmotoren, de scramjets, een verschil maken. Zo denkt men eraan om de kop op een raket te vervangen door een scramjet die 5 tot 10 keer sneller dan het geluid op zijn doel af gaat en met de wendbaarheid van een vliegtuig. Dit maakt de huidige raketafweersystemen kansloos. Alle grootmachten werken aan die technologie, en Boeing heeft reeds aangekondigd dat de technologie bevorderlijk is voor de toegang tot de ruimte, zeker als ruimtependels met scramjets door een magnetische katapult de ruimte in worden geslingerd.

Moderne krijgsmachten kunnen niet meer zonder ondersteuning vanuit de ruimte en dat blijft de belangrijkste drijfveer van de ruimtewapenwedloop: aan doeltreffendheid winnen en die van de tegenstander verzwakken. Het zwaartepunt van die wedloop blijft de komende decennia op aarde en zal waarschijnlijk eerder verschuiven van zichtbare wapens naar onzichtbare virussen die in satellieten kunnen worden geïnjecteerd.

undefined

Het zijn niet alleen defensieplanners die hun zinnen op de ruimte hebben gezet. Ook economische belangen spelen een rol. Commerciële satellieten en raketlanceringen leverden vorig jaar 315 miljard dollar op. Virgin Galactic laat 250.000 dollar neertellen voor enkele minuutjes suborbitale gewichtloosheid. Maar wat investeerders echt intrigeert, zijn grondstoffen en volgens sommigen wordt de maan de nieuwe Goudkust. De maan zou bulken van goud, wolfraam, platina en vooral het helium-3 gas. Je moet maar eens door Chinese wetenschappelijke tijdschriften grasduinen. Er wordt daar gedacht aan een installatie die het gas uit maanstof wint, waarna het vervolgens per ruimtependel naar een reactor op aarde gaat. Voor de coördinator van de Chinese maanexploratie kan er geen misverstand bestaan: 'Ons langetermijnplan is een basis oprichten en de rijkdommen van de maan ontginnen.'

undefined

Een replica van het ESA's ruimtevliegtuig IXV tijdens de presentatie bij het European Space Research and Technology Centre (ESTEC). Beeld anp
Een replica van het ESA's ruimtevliegtuig IXV tijdens de presentatie bij het European Space Research and Technology Centre (ESTEC).Beeld anp

Multiplanetair

Tja, liever naar de maan voor energie dan naar het Midden-Oosten. Twintig tot dertig jaar tijd zou er nodig zijn om van start te gaan. De NASA is nu ook in actie gekomen en heeft privéfirma's uitgenodigd om te participeren in Cathalyst, een programma voor cargotransport naar de maan. Google heeft blijkbaar ook een kans geroken en heeft 20 miljoen dollar beloofd voor de beste onbemande maanlander.

Tot nu hebben die projecten als doel de aarde te bedienen, maar sommigen willen verder. ESA bekijkt aanwezigheid op de maan als een opstap naar verdere exploratie. Charles Bolden, de baas van NASA, stelde: 'Als ons soort oneindig wil overleven, moeten we een multiplanetaire soort worden, moeten we naar Mars gaan en van Mars naar andere zonnestelsels.' Zoals het er nu voor staat, worden er door verschillende landen maar liefst acht landingen op Mars gepland in de komende twintig jaar.

undefined

De verbeelding om naar de maan en Mars te reizen is er steeds geweest, maar nu zijn er ook centen, zowel van private investeerders als van opkomende grootmachten. Je kunt mensen als de miljardair-Marsverkenner Elon Musk zien als een nieuwe Hendrik de Zeevaarder, een visionair die mee het pad effent voor ontdekkingen en nieuwe lucratieve monopolies. Je zou hem ook kunnen typeren als een megalomane gokker, niet op weg om met zijn SpaceX een nieuwe Oost-Indische compagnie op te richten, maar eerder om geld te verliezen zoals tijdens de tulpenbollenhausse.

Ik denk dat bedrijven zoals SpaceX sneller failliet zullen gaan dan dat zij de wereldeconomie op hun kop zullen zetten. Er ontwikkelen zich bijvoorbeeld sneller betere energiebronnen, van zuinigere kerncentrales tot hernieuwbare energie, dan dat wij in staat zullen zijn gigantische oppervlaktes maanstof af te schrapen. Als we al ooit in staat zullen zijn de maan te ontginnen, zal dat pas na het hoogtepunt van de wereldbevolking in 2050 zijn.

Een van de interessantste discussies had ik hier ooit over met een collega van het Amerikaanse RAND. 'Tja', zei hij bloedernstig, 'koloniseren wordt steeds meewarig bekeken. Kijk naar de Verenigde Staten. We zijn gesticht door het uitschot van de oude wereld maar tweehonderd jaar later hadden wij die oude wereld wel onder de duim. Zo zal dat ook gebeuren met de maan en Mars.' We kunnen ons dus maar beter schrap zetten. De kanonneerboten van de toekomst komen van de maan!

undefined

Maankolonie

Ik vind dat een intrigerend argument. Net zoals de Verenigde Staten, begrensd door oceanen, bijna onbereikbaar zijn voor rivalen zou een maankolonie even ongenaakbaar zijn. Tweehonderd jaar is niet zo lang in de geschiedenis. Maar een nieuw rijk bouwen op een continent waar het goed toeven is, blijft iets anders dan een kolonie op de maan.

Megalomane plannen voor de ruimte hebben eerder te maken met een gebrek aan verbeelding om van onze thuisplaneet een betere plaats te maken dan met een mogelijke gebrek aan ruimte en grondstoffen. Europa doet er dan ook goed aan de soberheid die de ruimteprogramma's tot nog toe heeft getypeerd, te behouden. Geen megalomane plannen, maar doeltreffend inzetten op dat onderzoek dat ons militair en economisch sterker maakt. Europa heeft zich het hoofd nog niet zo gek laten maken als pakweg de VS of China en dat moet zo blijven.

undefined

Maar de Europese landen kunnen niet zonder een toekomstvisie die alle economische, politieke en militaire aspecten van de ruimte bestrijkt. Die moet ervoor zorgen dat we cruciale systemen zélf kunnen blijven ontwikkelen en produceren. Europa moet zijn ruimte-industrie behouden. Het is ook zaak de kwetsbaarheid van satellieten te beperken. Europa is een centrale verstrekker van satellietdiensten. Het zal die sector moeten beveiligen of anderen nemen de sector over.

Het is minstens zo belangrijk dat we goed nadenken over wat we juist níet via de ruimte willen doen. Wellicht is het nuttig een aantal kritische installaties juist niet afhankelijk te maken van communicatie via satellieten. De grens tussen aarde en ruimte vervaagt in de komende decennia, zeker ook in de oorlogvoering. Dat maakt een volwaardige ruimtestrategie noodzakelijk, we kunnen het ons niet veroorloven achter te blijven.

undefined

EUROPALEZING IN DEN HAAG

Jonathan Holslag geeft op dinsdag 28 oktober in Den Haag tijdens de Europalezing zijn visie op de rol van Europa in de wereld. Meer informatie en toegangskaarten via

europelecture.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden