De economie moet zachter worden

Nederlandse ondernemers zijn naäpers, zuinige naäpers bovendien. Volgens de Belgische econoom Dany Jacobs is Nederland het efficiencyland bij uitstek. Dat moet niet zo blijven....

SANEERDERS heeft Nederland genoeg. Creatievelingen, dáár moeten er meer van komen. Meer voorlopers, minder naäpers. En vooral ook eens zwijgen over technologiebeleid, over het verhogen van efficiency, maar meer doen aan bijvoorbeeld productverbetering. Dan zal het pas echt goed gaan met de Nederlandse economie.

Dit zijn adviezen die in Den Haag, waar het beleid wordt gemaakt, niet graag worden gehoord. Ambtenaren van het ministerie van Economische Zaken maken zich bij voorkeur wel druk om de achterstand van Nederlandse bedrijven bij onderzoek en ontwikkeling.

Er zijn genoeg cijfers voorhanden om deze bezorgdheid te staven. Deze week nog lieten het Centraal Bureau voor de Statistiek en het Centraal Planbureau in gezamenlijkheid weten dat, volgens hun tellingen, Nederlandse bedrijven weinig uitgeven aan onderzoek. Tenminste, als de uitgaven van Nederlandse bedrijven vergeleken worden met de belangrijkste buitenlandse concurrenten.

Dit soort ambtelijke opwinding heeft geleid tot het optuigen van talloze steunregelingen om het speurwerk van bedrijven te bevorderen. Bij zo'n dadendrang zitten ambtenaren niet echt te springen om de opvatting dat het een misvatting is dat zulk onderzoek moet worden gestimuleerd. Misschien wel helemaal niet als de uitdrager van deze mening, Dany Jacobs, een door het ministerie veel gebruikt en geprezen adviseur is.

Jacobs, Belg van geboorte, werkt al jaren in Nederland en heeft als projectleider bij het TNO Studiecentrum voor Technologie en Beleid zo ongeveer het hele Nederlandse bedrijfsleven onderzocht. Onderzoeken die in hoge mate hebben bijgedragen aan de formulering van wat nu industriebeleid heet te zijn.

In zijn TNO-jaren heeft Jacobs een eigen kijk op Nederland ontwikkeld en een eigen ordening aangebracht in de ontwikkelingen die voor Nederland (en Vlaanderen, denkt hij zelf) van belang zijn. Nederland is geen distributieland, zoals menig vervoerder denkt. Nederland is ook geen tulp- of kaasmeisjesland zoals menig buitenlander voorgetoverd krijgt. Nederland is efficiency-land.

'Een groot deel van het Nederlandse succesverhaal kan geschreven worden op basis van één sterkte, die evenwel niet zonder gevaar is omdat ze wat te eenzijdig ontwikkeld is: de nadruk op kostenefficiency', schrijft Jacobs in zijn nieuwste boek Het kennisoffensief.

Nederlanders zijn wat hem betreft nog erger dan Japanners. 'Nederlanders kijken heel goed naar wat hun concurrenten doen: 'Ik kopieer en blijf boven.' Nederlanders hebben dan ook de neiging te doen waarvan ze de Japanners verdenken. Ook Japanners zijn arrogant, maar als ze leren van elders dan is het wel de bedoeling er iets origineels mee te doen, iets nieuws te creëren. In Nederland kopieert men vooral.'

Nederlanders zijn naäpers en nog Zeeuws zuinig ook.

Maar daar red je het niet meer mee in een economie die - volgens Jacobs - vooral kan worden beschreven als een 'kenniseconomie'. In zo'n kenniseconomie is veel informatie snel beschikbaar en stroomt het alle kanten op, hebben producten geen eeuwig leven meer maar sterven ze vaak een steeds snellere dood, is 'zachte' kennis over bijvoorbeeld koopgedrag of vormvoorkeur vaker van groter belang dan 'harde'. Bovendien hebben steeds meer ondernemers het idee dat ze niet meer alles zelf kunnen. Zij leggen zich toe op wat ze het beste kunnen, en kloppen voor de rest bij anderen aan.

In zo'n economie levert de nadruk op goedkoop minder op dan de nadruk op nieuw. De ondernemer die anders is, maakt zijn eigen markt met meestal hondstrouwe klanten die niet wegrennen bij de minste of geringste prijsverhoging. Slim concurreren noemt Jacobs dat, en daarmee 'proberen we de leuke, meer hoogwaardige niches van de markten op te zoeken - of beter: te creëren - en te bezetten. Daar is het meeste te verdienen en bovendien zijn die markten stabieler.'

Zo'n strategie staat of valt uiteraard met de beschikbaarheid van slimme mensen die al die gaten in de markt ontdekken - of beter: schieten - en ze daarna ook razendsnel weten te vullen. Die slimme mensen hoeven niet zo veel verstand te hebben van schroeven, bytes en krukassen, maar moeten vooral veel weten van trends, modes, samenwerking en sociale vaardigheden.

'Technologische kennis is weliswaar onmisbaar, maar meestal zal het de gamma-kennis zijn waarmee verschil gemaakt wordt. Hoe technischer de maatschappij wordt, hoe menselijker ze ook wordt, hoe meer afhankelijk van menselijke creativiteit en leervermogen', schrijft hij.

Vandaar dat Jacobs ook iets minder wakker ligt dan bijvoorbeeld de werkgevers van het relatief geringe aantal jongens en meisjes dat techniek wil gaan studeren. Vandaar ook dat Jacobs weinig voelt voor grootscheepse investeringen in elektronische snelwegen en ander speelgoed, waar anderen zo'n beleid afdoen als 'gebrek aan visie en moed'.

Volgens Jacobs' eigen telling scoort Nederland nu al goed tot zeer goed als het om de productie van kennis gaat. Maar er wordt te weinig nieuws mee gedaan, en wat er mee gedaan wordt, levert te weinig op. Het naar verhouding geringe bedrag dat wordt besteedt aan productvernieuwing noemt Jacobs 'zorgwekkend'. En dan heeft hij nog niet eens meegerekend dat volgens een recent onderzoek bijna de helft van het geld dat aan productvernieuwing wordt besteed, verloren gaat.

Om die manco's te verhelpen, komt Jacobs met 'zachte' oplossingen: ondernemingen moeten beter leren samenwerken, kennis van en ervaring met succesvol beleid moet beter worden gespreid, en werknemers moeten beter worden geschoold in praktische en sociale vaardigheden.

Op die manier zal Nederland volgens Jacobs een langzame metamorfose ondergaan tot 'experimentele kennisdelta'. 'Kennisintensief, experimenterend en wellicht ook: groen.' Voordat deze gedaantewisseling begint op te vallen, zijn we wel al decennia verder. 'We hebben een grotere tijdsspanne nodig om wezenlijke veranderingen te kunnen herkennen - eerder dertig jaar dan tien jaar.'

Dany Jacobs: Het Kennisoffensief.

Samsom; ¿ 39,95.

ISBN 90 14 05482 3

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden