De dood van Michelle

Michelle wilde niet meer leven. Haar zus vertelt hoe zij en haar moeder die wens respecteerden en hoe het afscheid verliep.

Lyanca over haar zus Michelle: 'Alleen als je dicht bij haar stond, zag je dat het slecht met haar ging.' Beeld Linelle Deunk

In juni leggen Michelle, Lyanca en hun moeder de agenda's op tafel en prikken ze een datum die voor iedereen goed uitkomt. 'Hoe raar is dat? Een datum prikken voor iemands dood?', zegt Lyanca (27) nu. Ze is drie jaar jonger dan Michelle. Er komt een weloverwogen kruis in de agenda's op 8 oktober. 'Dat betekende dat ik nog vier maanden met haar had. Genoeg tijd om alle praktische zaken goed te regelen. En ook een beetje tijd om afscheid te nemen van mijn zus.'

Kort daarvoor zegt Michelle tegen Lyanca en hun moeder dat ze niet meer wil leven. Ze is opgebrand en ze is resoluut. Voorbereidingen zijn al getroffen, ze heeft Uitweg gelezen van Boudewijn Chabot waarin staat hoe je 'zelfeuthanasie' kunt uitvoeren, ze gaat naar een levenseindecounselor die haar informatie geeft over een zorgvuldig uit te voeren zelfdoding, ze heeft op internet een medicijn besteld dat in overdosis dodelijk is, is bezig haar testament aan te passen en heeft haar begrafenis volledig uitgeschreven. Ze regelt alles zelf, zegt ze. Regelmatig vraagt ze aan haar moeder en zusje wat ze kan doen om het voor hen minder zwaar te maken. Hun moeder had één verzoek: wil je het alsjeblieft niet alleen doen?

Al 12 jaar lang houdt Lyanca er rekening mee dat ze een telefoontje kan krijgen met het bericht dat haar zus haar leven heeft beëindigd. Zo'n beetje alle mogelijke scenario's hebben door haar hoofd gespookt. Maar dat ze bij de zelfdoding van haar zus aanwezig zou zijn, had ze niet kunnen bedenken. 'Ik wist niet dat die mogelijkheid bestond. Dit leerden Michelle en ik tijdens ons bezoek aan de levenseindecounselor. Ze was niet heel trots op haar leven, maar het laatste deel wilde ze zo goed mogelijk doen, onder meer voor mijn moeder en mij.'

Vooral mannen

1.835 zelfdodingen in 2014 in nederland

Volgens het CBS hebben in 2014 1.835 inwoners van Nederland een einde aan hun leven gemaakt, gemiddeld vijf per dag. Het aantal lag bijna 500 hoger dan in 2007. De meerderheid van het totaal aantal zelfdodingen wordt door mannen gepleegd. Ruim de helft van de mensen die uit het leven stappen zijn op middelbare leeftijd, tussen de 40 en 65 jaar. Bron: CBS

Online zelfmoordpreventie: 113Online.nl

Ingebeelde lelijkheid

Heel haar volwassen leven is Michelle bezig met hoe anderen naar haar zouden kijken. De officiële diagnose die ze krijgt is body dysmorphic disorder: ingebeelde lelijkheid. Mensen met deze psychische stoornis zijn obsessief bezig met een lichaamsdeel of hun gehele lichaam. Ze zijn veelal verlegen en raken steeds meer geïsoleerd. Maar die enorme zelfhaat van Michelle omvat meer dan alleen haar uiterlijk, zegt Lyanca. Ze ziet zichzelf als een monster, ook van binnen. 'Deze zomer liep ik met haar over straat. Ze zei tegen me: ik vind het zo erg voor jou dat je naast mij over dit overvolle terras moet lopen. Mijn mond viel open. Natuurlijk schaamde ik me niet. Maar dat hoorde ze niet. Ik heb zo vaak tegen haar gezegd: je bent mooi, je bent het wél waard. Ik meende het ook. Er zat gewoon echt iets niet goed.'

Regelmatig belde Lyanca haar zus om te vragen hoe haar dag was, maar ook om te checken of ze nog leefde. 'Toch zag ik haar nooit als iemand voor wie dit aardse leven veel te zwaar was. Ze was content in de baan die ze had, ze werkte in een winkel, maar had zo veel grotere dromen. Ze wilde heel graag met kinderen werken, maar nam nooit stappen in die richting. Nu pas begrijp ik hoe onbereikbaar de droom in haar hoofd moest zijn geweest. In plaats van elke dag met kinderen werken, verdween ze nu achter de klapdeuren wanneer er een kind de winkel binnenliep - bang dat hij haar zou zien. Het heeft lang geduurd voordat ik haar denkbeeld ook maar enigszins leerde begrijpen. Ik ging altijd uit van mijn eigen perspectief en dat is dat ik deze wereld mooi vind, ik vind het nog steeds moeilijk om echt te snappen dat je de wereld zó zwart ziet dat je in staat bent een gifbeker te drinken.'

Jonge leeftijd

'Een doodswens op zo'n jonge leeftijd had ik in mijn praktijk nog niet eerder meegemaakt, zegt Gerhard, de huisarts van Michelle. In juni gaat ze bij hem langs en vertelt ze hem haar plannen. 'Ze was rationeel en het grootste deel van de voorbereiding was al achter de rug. Ik weet nog wat ik dacht: ik geloof niet dat ik hier veel aan kan veranderen.' De mededeling van Michelle komt als een complete verrassing voor Gerhard. 'Michelle was al jarenlang een patiënt van me. Ik zag haar als een gewone, jonge vrouw en ik dácht dat ik goed contact met haar had. Ik vind het wrang dat ik helemaal niet door had wat er écht in haar omging.'

'Mijn zus kon die grote onzekerheid goed verborgen houden', zegt Lyanca. 'Er waren kennissen die steil achterover sloegen toen ze hoorden dat Michelle uit het leven was gestapt. Het ongeluk droop er dan ook niet vanaf. Ze straalde vaak, lachte praktisch altijd en ze had nog nooit eerder een poging gedaan. Alleen als je dicht bij haar stond, zag je de pijn. Zag je dat het slecht met haar ging. Ze leefde 12 jaar lang dwars door een ziekte heen, zo leek het, totdat haar energie op was.'

Lichtpuntje

Gerhard doet nog één poging haar te helpen en stuurt Michelle door naar een psychiater. Daar krijgt ze voor het eerst de officiële diagnose voor haar ziekte: BDD. Er bestaan therapieën voor ingebeelde lelijkheid, bijvoorbeeld met spiegels. Lyanca gaat mee: 'Ik had van tevoren een klein beetje hoop dat mijn zus een lichtpuntje zou zien en ze misschien opgenomen zou worden. Maar toen ik van de psychiater begreep dat het leven van mijn zus met deze ziekte na een zeer intensieve en langdurige periode van therapie hooguit leefbaar kon worden, wist ik dat het daarmee ophield voor haar.'

'Er zijn natuurlijk altijd andere mogelijkheden dan de dood, daarom stuurde ik haar door', zegt Gerhard. 'Maar ook voor mijn eigen gemoedsrust, want ik wilde alles hebben gedaan. Maar het denkproces en de acceptatie waren bij Michelle al te ver gevorderd. Het bezoekje aan de psychiater was voor Michelle slechts iets dat ze kon afvinken.'

Het was de eerste keer dat ze naar een psychiater ging. Ze was wel eerder onder behandeling van een psycholoog geweest, maar nooit doorgestuurd naar een psychiater of een andere arts. En inmiddels wilde ze ook niet meer. 'Ze had niet meer de energie om nog maanden in behandeling te gaan om zo eventueel in aanmerking te komen voor legale euthanasie', zegt Lyanca. 'Het werd al snel duidelijk dat zonder die intensieve bezoeken aan een psychiater het uitzichtloze lijden niet aantoonbaar zou zijn bij haar. Ook wist ze zeker dat haar probleem zo groot was dat ze volgestopt zou worden met medicijnen, en dat wilde ze absoluut niet. Voor haar bestond er geen parallel leven, een waarin ze gelukkig zou zijn en zichzelf wel kon accepteren.'

Ongemakkelijk

Gerhard twijfelt even wat hij vervolgens moet doen. 'Zelfdoding is voor een huisarts altijd een beetje een ongemakkelijk onderwerp', zegt Gerhard. Ik begaf me op onbekend terrein. Wat kun je wel zeggen, wat niet? Ik ben pragmatisch en het belang van de patiënt gaat voor, maar ik wil natuurlijk liever geen wet overtreden. Zelfdoding is een ethisch probleem in Nederland. Er rust een taboe op. De huidige jurisprudentie heeft duidelijke richtlijnen voor een arts die een euthanasieverzoek kan inwilligen. Maar wat kan de arts nog voor de patiënt doen als het verzoek is afgewezen?'

'Hulp bij zelfdoding' is strafbaar in Nederland. Ook al heeft iemand volledig de regie in handen, advies geven kan er al onder vallen. 'Als ik een patiënt heb met een doodswens, die ervan overtuigd is en de reikwijdte van zijn daden inziet, waarom zou ik die dan niet mogen helpen? Het is dubbel zuur als mensen zwaar gehandicapt uit een poging komen en door moeten leven als een plant. Ik wil graag zorgvuldig zijn. Gelukkig had Michelle alles al zelf uitgevonden en was haar informatie correct. Ik hoefde haar niets uit te leggen.'

In de zomer wil Lyanca alles samen doen met haar zus: boodschappen, koken, eten. Ze gaan varen, eten regelmatig met vrienden en gaan twee dagen naar Scheveningen met hun moeder en stiefvader. Michelle leeft op. 'Ik vond het zo verwarrend om te zien', zegt Lyanca. 'Ik bleef ook maar aan haar vragen: je lacht, we doen leuke dingen en je kan zelfs een beetje liefde ontvangen - ervaar je nu nog steeds geen geluk? Ze zei: de enige reden dat ik dit kan en hier energie voor heb, is omdat ik weet dat het straks voorbij is.'

Geen wrok of haat

7 oktober. 's Middags neemt Michelle na de laatste lunch met het gezin afscheid van de beste vrienden van Lyanca. 'Ik vroeg mijn zus of ze geen wrok voelde, boos is, op een god wellicht, of op de lucht, wat dan ook. Ze zei: nee zus, ik koester geen enkele wrok of haat. Ik ben alleen maar blij dat het in mijn hoofd zit en niet in het jouwe. Het is gewoon niet gelukt.'

8 oktober. 's Ochtends zitten Lyanca en haar moeder naast Michelles bed. Even daarvoor heeft Michelle het middel klaargemaakt dat haar als het goed is snel in een diepe slaap zal brengen. Lyanca heeft de bereiding ervan gefilmd, als bewijs dat Michelle alle handelingen zelf doet, mochten ze later naar het politiebureau moeten voor verhoor. Niemand is volgens de wet verplicht Michelle tegen te houden, maar ze mag op geen enkele manier worden geholpen, geassisteerd of aangemoedigd.

'Ze keek me met haar felle blauwe ogen aan nadat ze dat dodelijke middel had ingeslikt en sprak haar laatste woorden. Het brandde, zei ze. Ze greep naar onze handen, die van mijn moeder en mij, vlak daarna viel ze in slaap. 9,5 uur heb ik naar mijn slapende zus gekeken, zo lang duurde het.'

'Dat is uitzonderlijk lang', zegt de levenseindecounselor van Michelle nu. Hij heeft dit in 12 jaar slechts twee keer eerder meegemaakt. Het gemiddelde ligt op een half tot twee uur is zijn ervaring.

Gerhard komt twee keer kijken die dag. 'Ik was bezorgd, om Lyanca en haar moeder.' Michelle had zelf het medicijn op internet gekocht, een van de twee middelen die ook bij legale euthanasie worden gebruikt, maar ze had ook het verkeerde gekregen kunnen hebben. En als ze niet genoeg had ingenomen, kon ze weer wakker worden. Gerhard kan niets doen. Het is afwachten.

Eind van de middag constateert de huisarts het overlijden, belt hij de forensisch arts en spreekt hij met de recherche. Enkele uren later wordt het lichaam van Michelle vrijgegeven door het forensisch team. Lyanca en haar moeder hoeven niet naar het politiebureau te komen voor verhoor.

Van jezelf houden

Een week voor het overlijden van Michelle kijken de zussen naar een documentaire over Antonie Kamerling die vijf jaar geleden op 6 oktober zelfmoord pleegde. Lyanca: 'In het laatste shot zegt zijn zus Liesbeth hoe pijnlijk ze het idee vindt dat hij in eenzaamheid stierf. Dat je zo dicht bij iemand kan staan, ziet hoe rot hij zichzelf voelt, maar dat je je alsnog niet kunt voorstellen dat het zo erg is dat hij zijn leven wil beëindigen. Ze had haar broer graag nog willen zeggen dat ze van hem hield, want van zichzelf houden kon hij niet.'

De woorden van Liesbeth Kamerling hakten erin bij de zussen. Ze verwoordden precies wat hen de afgelopen vier maanden wél was gelukt. 'Mijn zus heeft afscheid kunnen nemen van haar naasten en ik had de mogelijkheid haar iets beter te begrijpen. Michelle stierf in een bel van liefde. En mijn moeder en ik blijven achter met nog zo veel om naar terug te grijpen. Zonder onbeantwoorde vragen.'

Dat is ook de reden waarom Lyanca over de zelfgekozen dood van haar zus wil praten. '1.800 mensen plegen zelfmoord per jaar, de meesten op een gruwelijke wijze', zegt Lyanca. Mijn hart breekt al bij de gedachte dat mijn zus alleen dood had moeten gaan. Sommige kennissen zeiden tegen me: Ik had dit nóóit geaccepteerd. Nou, we hebben dit ook niet geaccepteerd, we hebben het geréspecteerd. Ik kon twee dingen doen: mijn zus aan haar lot overlaten en in eenzaamheid laten sterven of haar nog steviger vasthouden.'

'Ik heb intens verdriet, ik mis haar enorm, maar ik ben ook trots. Het voelt toch alsof haar leven rond is, ondanks dat mijn zus op haar 30ste zelf besloot eruit te stappen.'

De huisarts wil niet met zijn volledige naam in de krant omdat hij gebonden is aan zijn beroepsgeheim. Daarom is ook de achternaam van Lyanca niet vermeld. De levenseindecounselor, die verbonden is aan levenseindecounseling.com, wil om dezelfde redenen anoniem blijven.


Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden