De desinformatie-maatschappij

Binnenkort wordt op internet de film 0605 van Theo van Gogh over de moord op Pim Fortuyn vertoond. De film is gebaseerd op een thriller van Tomas Ross....

Ik begrijp daaruit dat Van Gogh, voorafgaande aan de filmmoord op Fortuyn, een aantal beelden heeft gebruikt uit de verkiezingscampagne van 2002 waarin mensen als Kok, De Graaf en Rosenmöller negatieve uitlatingen doen over Fortuyn en dat die rij wordt afgesloten met een fragment uit het tv-programma Het Lagerhuis waarin ik in een debat met Fortuyn hem een minderwaardig mens noemde.

Die uitlating heb ik al ettelijke malen publiekelijk betreurd. Niemand is een minderwaardig mens. Maar het debat liep van beide kanten hoog op en omdat het een live-uitzending was kon er niet meer worden geknipt.

Zo'n betreurd bedrijfsongeval mag natuurlijk niet worden gebruikt in de context waarin Van Gogh dat heeft gedaan. Vooral omdat Van Gogh heeft gemanipuleerd met de kalender. In de filmmontage lijkt de gewraakte uitspraak te zijn gedaan kort voor de moord, als een soort hoogtepunt van de zogenaamde demonisering van Fortuyn tijdens de verkiezingscampagne in 2002. In werkelijkheid was de uitzending van Het Lagerhuis vijf jaar voor de moord op Fortuyn, dus ver voor hij zich in de politiek begaf. Het fragment is nog een keer tegen mijn zin gebruikt in het VARA-progamma Het zwarte schaap, waarin Fortuyn hoofdpersoon was, dat vijftien maanden voor de moord is uitgezonden.

De 'agitprop' van Van Gogh past in een nieuwe trend van informatievervuiling die is ingezet op internet. Dat medium wordt steeds vaker gebruikt als archief, maar een archief waaruit de chronologie als ordeningsbeginsel is geschrapt. Allerlei informatie over mensen en zaken wordt, waar of niet waar, los van datum en context, opgeslagen. Vervolgens kan iedereen dat ratjetoe aan informatie uit verleden en heden zodanig mixen dat er een nieuwe werkelijkheid ontstaat.

Het droevige is dat serieuze media 'feiten' uit dat archief ook steeds vaker gebruiken. Ik heb dat ondervonden met de berichtgeving over de zogenaamde Exota-affaire. Vierendertig jaar geleden maakte ik als VARA-ombudsman een televisieprogramma over het gevaar van ontploffende limonadeflessen. Via internet is er in de loop van de jaren een verhaal geconstrueerd dat evengoed door Tomas Ross had kunnen zijn verzonnen.

Ik zou op tv hebben getrukeerd dat er spontaan een Exotafles ontplofte, volgens sommige berichten ook nog in het gezicht van een jongetje. Daardoor zou Exota failliet zijn gegaan waardoor veel mensen hun baan verloren. Dit op verzoek van mijn broer die directeur van een concurrerende limonadefabriek was.

De feiten zijn dat de betreffende broer in 1956 is overleden, veertien jaar voor de uitzending, dat ik keurig in het programma aankondigde dat ik TNO had laten filmen wat er gebeurt als er een limonadefles ontploft (geen Exotafles) dat de Exotafabriek nooit failliet is gegaan maar is overgenomen en dat het merk Exota pas een jaar of zeven na de uitzending uit de markt is gehaald. De VARA en ik werden veroordeeld omdat in de uitzending alleen de naam Exota werd genoemd en geen andere merknamen.

Serieuze media hebben herhaaldelijk uit het op internet geconstrueerde verhaal geput. Toen het Algemeen Dagblad weer eens een artikel over de affaire schreef en daarin de canard over mijn broer opnam, vroeg ik de toenmalige hoofdredacteur het van internet te halen. Hij zegde toe dat te doen maar belde me later terug met de mededeling: sorry, maar ik kan het niet terugnemen want wij hebben geen zeggenschap over ons archief op internet.

Waarmee de cirkel rond is: de krant haalt onzin van internet en de onzin verschijnt weer op internet als een serieus krantenbericht. Waarmee de onzin op internet weer is geactualiseerd en schijnbaar gelegitimeerd.

Zo creëert Van Gogh in een verzonnen filmcomplot een context voor een echte moord, met echte beelden uit een verleden waarin zo'n moord niet denkbaar was. Hoelang zou het duren dat het door Ross verzonnen moordcomplot op internet voor waar wordt aangenomen en dat de eerste krant zich afvraagt waarom dat complot nooit serieus is onderzocht?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden