'De bodem is een soort reageerbuis'

De aardbodem en het grondwater vormen samen een natuurlijke reageerbuis, waarin allerlei scheikundige reacties plaatsvinden. En dat kan goed of slecht uitpakken, zegt Jasper Griffioen, expert water- en bodemkwaliteit bij de Universiteit Utrecht en onderzoeksinstituut TNO. Samen met twee collega's maakte hij een overzicht van alles wat bekend is over de mineralen in de ondergrond van Nederland. Binnenkort verschijnt de studie in het vakblad Netherlands Journal of Geosciences.

Jasper Griffioen meet de chemische samenstelling van stenen in Egmond aan Zee. Beeld Freek Van Den Bergh / de Volkskrant

Waarom moeten we weten welke mineralen er in de grond zitten?

Jasper Griffioen: 'Omdat die bepalen wat zich onder onze voeten afspeelt. De bodem is een soort reageerbuis: afhankelijk van wat er in zit en wat je er zelf bij doet, kunnen leuke of juist vervelende dingen gebeuren. Ga je mest uitrijden op een stuk land waar pyrietdeeltjes in de bodem zitten - zoals in de veengebieden of in de stuwwallen van Twente - dan loop je kans op een chemische reactie waarbij zware metalen als nikkel en arseen vrijkomen. Dat zijn schadelijke stoffen, in hoge dosis zelfs giftig. Is de grond zuur of er zit veel chloor en zout in, dan treedt corrosie op. Brugpijlers, pijpleidingen en archeologische vondsten verweren dan sneller.

'Soms ruimt de bodem de troep juist op. Bacteriën die koolwaterstoffen als benzine en teer afbreken, gedijen bijvoorbeeld prima op de zuurstofrijke grindbodems van de Veluwe en de Peel. En dan zijn er nog de gebieden met natuurlijke vervuiling. Daar zitten schadelijke stoffen in de ondergrond, zonder dat de mens er ooit iets aan heeft toegevoegd.'

Natuurlijke vervuiling? Dus als in heel Nederland nooit ergens afval was geloosd, zouden onze kinderen nog altijd niet veilig met zand kunnen spelen?

'Op de meeste plekken wel, hoor. Maar er zijn bijvoorbeeld plaatsen waar arsenicum in de grond zit, meer dan volgens de norm is toegestaan. In Zeeuws-Vlaanderen onder andere en in het noordelijk deel van de IJsselvallei. Plaatsen waar in de laatste ijstijd grondwater uit de diepte als kwel omhoog kwam. Het water bevatte ijzer, dat als het ware ging roesten zodra het met lucht in aanraking kwam, en neersloeg als ijzeroer. Arseen hecht zich aan de ijzeroerdeeltjes. Ook bij de aanleg van de Schipholtunnel is veel natuurlijk arsenicum gevonden.'

Jullie overzicht dient dus vooral als waarschuwing?

'Ja, en als referentiekader. Als je wilt meten wat het effect van menselijk handelen op de bodem is, moet je eerst de natuurlijke samenstelling van de ondergrond kennen. In het westen zitten relatief veel meststoffen als fosfaat in de bodem. Wiens schuld is dat? Het kan komen door het gebruik van mest in landbouwgebieden, maar ook door afbraak van oeroud plantenmateriaal uit organische bodems. Voor waterschappen en boeren een belangrijk verschil.

'Hetzelfde zie je bij methaan. In de westelijke provincies zit hiervan veel in de grond, vooral in aardlagen die ooit in zee zijn afgezet. Het komt waarschijnlijk uit algen die aan het verteren zijn. Tientallen boeren uit de Beemster gebruikten vroeger dit 'moerasgas' als brandstof. Het kwam met kwellend grondwater omhoog, ze hoefden er alleen maar een grote stolp overheen te zetten.

'In Amerika is methaan in het kraanwater terechtgekomen bij mensen die in de buurt van een schaliegasboring woonden. Het leverde spectaculaire filmpjes op, met steekvlammen uit de kraan. Maar was het methaan hier terechtgekomen door het zogeheten fracken voor de gaswinning? Om die vraag te beantwoorden, moet je weten hoeveel natuurlijk methaan er al in de grond zat. We zijn de exacte hoeveelheden methaan in Nederland in kaart aan het brengen.'

Spontaan zwavelgas

In december 2012 werd een jongetje onwel, nadat hij op een kinderspeelplaats in Deurne grondwater op had gepompt. Hierbij bleek het (in hoge dosering dodelijke) gas waterstofsulfide (H2S) te zijn vrijgekomen. Onderzoekers van TNO trokken afgelopen december de conclusie dat het om natuurlijke vervuiling ging: sulfaat uit het grondwater had gereageerd met het organisch rijke materiaal uit de bodem van Deurne.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden