De barste blunders uit 2006

Vals borstkankeralarm, fout geïnterpreteerde homo’s, pratende dolfijnen en bijna dodelijke testen, ze waren er weer dit jaar: de wetenschappelijke uitglijers....

Hans van Maanen

10

10
Op de tiende plaats de dolfijnen die begin dit jaar een plekje in bijna alle harten en kranten wisten te veroveren. Ze riepen elkaar immers bij naam, bleek uit onderzoek van Vincent Janik. ‘Ze hebben namen voor elkaar, net zoals wij’, zei hij tegen de BBC.

10
Zo makkelijk is het om het wereldnieuws te halen als journalisten niets opzoeken en naslaan. Uit het wetenschappelijke artikel dat bij het nieuws hoorde, bleek namelijk iets heel anders. Van veertien gevangen dolfijnen reageerden er negen op het fluitje van hun moeder of, als het een moeder was, hun kind. Twee reageerden niet, en drie keken de andere kant op. Terwijl ze toch vijf minuten de tijd kregen om te reageren – je zou haast verwachten dat ze in die tijd zelfs door toeval wel even in de richting van het geluid zouden kijken.

10
Dolfijnen hebben, net als veel andere dieren, herkenningsmelodietjes, en dolfijnen zijn erg intelligent, maar hier is de wens de moeder van de wetenschap. ‘Tot ziens, en bedankt voor de vis.’

9

9
John Manning, van de universiteit van Liverpool, probeert al jaren in de toptien te komen door de verschillen tussen ringvingers en middelvingers te meten en daaraan allerlei min of meer mannelijke eigenschappen te verbinden. Zo kan hij meteen zien welke mannen (en soms zelfs vrouwen) mooi zijn, hartinfarcten krijgen, depressief of muzikaal worden en wie er atletiekrecords zullen breken. Wat begon als een interessante en geloofwaardige gedachte – de verhouding heeft te maken met de blootstelling aan hormonen in de baarmoeder, en die blootstelling bepaalt ook andere eigenschappen – resulteert nu in maar liefst twee plaatsen in de toptien.

9
De eerste verdient hij met onderzoek onder 99 Duitse heteromannen dat volgens hem opnieuw zijn gelijk aantoonde. Er zat een duidelijke lijn in: hoe langer de ringvinger in verhouding tot de wijsvinger, hoe meer sekspartners de mannen hadden gehad.

9
Uit een bijna onleesbaar grafiekje bij zijn artikel blijkt echter dat die lijn vooral wordt bepaald door één maagd met een hele korte ringvinger, en één man met 32 bedgenotes met een hele lange.

9
De meeste mannen meldden drie sekspartners en een wijsvinger die 95,7 procent is van de ringvinger. Gelukkig geeft Manning een handzame formule om te bepalen op hoeveel afwisseling een man recht heeft: als q de verhouding wijsvinger/ringvinger is, dan wordt het aantal sekspartners gegeven door N = 102,453–1,895q –1.

8

8
De jaarlijkse prijs voor vals borstkankeralarm gaat, opmerkelijk genoeg, ook naar John Manning, want onder zijn leiding stelde Duane Scutt vast dat vrouwen met ongelijke borsten meer kans op borstkanker hebben. ‘Deze factor zou moeten worden meegenomen in het risicoprofiel van een vrouw,’ waarschuwden de onderzoekers.

8
Scutt en Manning namen mammogrammen van 252 vrouwen met en 252 even oude vrouwen zonder borstkanker, en legden daar de liniaal langs. Vervolgens hanteerden ze een formule om de inhoud te bepalen. Op de vraag of de kracht waarmee een borst tijdens de scan wordt geplet, niet uitmaakt voor de maten van het mammogram, gaan zij niet in.

8
Toch is dat wel van belang, want het is hoe dan ook millimeterwerk. Als we uitgaan van een standaardborsthoogte van 8 centimeter, blijkt het verschil in middellijn van het grondvlak van de twee borsten bij vrouwen zonder borstkanker gemiddeld 7,8 millimeter te zijn, bij vrouwen met borstkanker 9,2 millimeter.

8
Het is ondenkbaar dat vrouwen en hun artsen die 1,4 millimeter verschil in middellijn links en rechts zouden kunnen zien, laat staan dat ze het in een ‘risicoprofiel’ kunnen meenemen. Maar vrouwen worden weer eens bang gemaakt, en kunnen ’s avonds voor de spiegel of in bad hun borstgroottes gaan schatten.

7

7
Wie beweert dat jongeren niet in wetenschap geïnteresseerd zijn, kent Mythbusters en Brainiac niet. Twee programma’s die met spectaculaire filmpjes en gedegen onderzoek allerlei wetenschappelijke beweringen en populaire misvattingen aan de kaak stellen en erg veel jonge kijkers trekken.

7
Zo’n programma moet het natuurlijk wel, net als de wetenschap zelf, van volstrekte eerlijkheid en een smetteloze reputatie hebben. Des te schokkender was daarom de onthulling deze zomer dat Brainiac af en toe wat oplichting en effectbejag niet uit de weg gaat.

7
Toen in een aflevering moest worden aangetoond dat het bijeengooien van rubidium en cesium een geweldige ontploffing zou geven, zagen de makers er geen been in de werkelijkheid een handje te helpen met wat springstof. Ook andere experimenten worden zo nodig wat opgefleurd, zo ontdekte Ben Goldacre, die voor de Britse krant The Guardian de rubriek ‘Bad science’ verzorgt.

7
Toen hij aan Sky, het station dat Brainiac uitzendt, opheldering vroeg, kreeg hij als antwoord dat ‘het programma maar amusement was, en dat iedereen wel begreep dat er af en toe werd overdreven’. Goldacre was niet geamuseerd. ‘Dat is nu juist waar wetenschap om draait’, mopperde hij.

6

6
De Utrechtse psychologe Liesbeth Woertman vond het de hoogste tijd om, zoals ze het zelf noemde, ‘zonder lacherigheid en gêne’ de belangrijke vraag aan de orde te stellen of mannen met een grote penis gelukkiger zijn dan mannen met een kleine.

6
Voor het Tijdschrift voor Seksuologie legde ze die kwestie dan ook aan mannen voor – althans, aan 251 jonge, hoogopgeleide, homoseksuele mannen in het Amsterdamse uitgaanscircuit. Een representatieve steekproef, zeg maar.

6
Er kwam niet helemaal uit wat Woertman wou. De mannen vonden over het algemeen een strakke buik, gave huid, goede borstpartij en mooie billen belangrijker dan het lichaamsdeel waar het Woertman om begonnen was. Evenmin hing de lidmaat samen met hun tevredenheid over het eigen lichaam – de meeste feesthomo’s waren tevreden, of hij nu groot of klein was. Weer waren buik, borst en huid en schouders veel belangrijker voor hun gevoel van eigenwaarde.

6
Dat beviel Woertman niks, dus maakte ze ervan: ‘Zoals verwacht bleek de subjectieve aantrekkelijkheid van met name het bovenlichaam maar ook de penis van invloed te zijn op tevredenheid met het eigen lichaam.’

6
En haar samenvatting luidt: ‘De meeste mannen vonden een grotere penis ideaal en het voldoen aan dit ideaal was gerelateerd aan meer tevredenheid en zelfwaardering.’ Waarom ze haar vraag niet zonder gêne met ‘nee’ kon beantwoorden, is een raadsel.

5

5
Nadat oceanograaf Doron Nof, hoogleraar in Florida, in 1992 al eens wetenschappelijk had verklaard hoe God voor Mozes de zee had kunnen klieven – door een sterke wind of door een tsunami – kwam hij dit jaar tot het inzicht hoe Jezus op water kan hebben gelopen.

5
Hij denkt dat het Meer van Galilea in bijbelse tijden, toen het gemiddeld zeker 3 graden kouder was, best plaatselijk kon bevriezen. Door de bijzondere stromingen in het meer kunnen er best, al vroor het niet en al was het water verder vloeibaar, hier en daar stukken zijn bevroren, meent hij.

5
Jezus wist zich op een kleine ijsschots staande te houden, zodat het alleen maar leek alsof Hij op water liep. Dat gelovigen blij zijn met deze verklaring van het bovennatuurlijke, is niet goed voor te stellen – het riekt toch een beetje naar oplichterij.

5
Wetenschap met godsdienst, het blijft op alle manieren een explosief mengsel.

4

4
Terecht op de vierde plaats het Amerikaanse ruimtevaartbureau NASA, dat eindelijk een nuttige functie voor het Internationale Ruimtestation heeft weten te vinden. Het kostte enige moeite, maar vorige maand wist kosmonaut Michaïl Vladislavowitsj Tjoerin zowaar een golfbal de ruimte in te slaan. Zijn ruimtepak raakte oververhit, een kabel zat in de weg en een luik klemde, maar ten slotte stond alles in gereedheid om de bal met een vergulde club een recordafstand weg te meppen. Helaas sloeg Tjoerin ook nog half mis, maar eind goed al goed: ‘Ik zie hem zich van ons verwijderen’, zei hij dolgelukkig.

4
De stunt werd betaald door een Canadese fabrikant van golfspullen die reclame voor een nieuw allooi voor golfclubs wil maken, maar om welk bedrag het gaat, heeft niemand ooit bekendgemaakt. De firma, E21, beloofde dat de vlucht van de bal op de website te volgen zou zijn, maar daar wordt nu al meer dan een maand het promotiefilmpje gedraaid.

3

3
De derde plaats is gereserveerd voor mensen of instellingen die te ver voor de muziek van de wetenschap zijn uitgelopen, en dat was dit jaar het Preventief Medisch Centrum in Rotterdam. De kliniek, die allerlei alternatieve behandelingen aanbiedt, probeert ook groot te worden met stamceltherapie. Het centrum werd in oktober op last van de inspectie gesloten – de officiële reden was dat de behandelaars niet konden verantwoorden waar hun stamcellen vandaan kwamen, maar in feite omdat er geen enkel wetenschappelijk bewijs is dat stamceltherapie veilig is en werkt. De directeur van de kliniek, Robert Trossèl, is geen onbekende in kringen van kwakzalverijbestrijders. Hij beloofde deze zomer een heuse wetenschappelijke publicatie ‘in Nature, Science of The Lancet’, maar die is er zo te zien nog niet van gekomen.

3
Of de stamceltherapie zelf boven het niveau van veelbelovend zal uitstijgen, wordt overigens ook steeds twijfelachtiger. De ontwikkelingen gaan akelig traag, de ‘beloftes’ trekken charlatans en oplichters aan, en oude resultaten worden knapperig opgebakken en na vijf jaar nogmaals als nieuws gepresenteerd. Maar op de volgende ‘doorbraak’ kunnen we wachten, zeker nu Trossèl heeft aangekondigd gewoon door te gaan vanuit het buitenland.

2

2
‘Kwart bevolking is tegen allochtonen’, was de dubieuze kop boven een bericht in De Volkskrant over een onderzoek van het bureau Motivaction. Andere kranten hielden het op: ‘10 procent Nederlanders racistisch’.

2
Het bleek te gaan om een onderzoek onder mensen die bereid waren een internet-enquête hierover in te vullen – met een vragenlijst die weinig ruimte voor nuance leek te bieden. Details ontbreken, want de opdrachtgever, de club van regionale dagbladen, stond nadere analyse niet toe, zelfs niet door de regionale dagbladen zelf. Van internet-onderzoek weten we inmiddels dat het notoir onbetrouwbaar is – de mensen die meedoen zijn altijd dezelfden – en zeker zo’n eenmalige enquête, zonder verder vergelijkingsmateriaal, levert geen aantoonbaar betrouwbare uitkomsten.

2
Maar het getal heeft inmiddels zijn weg gevonden als vaststaand feit: ‘10 procent van de Nederlanders is racistisch’.

1

1
De rampzaligste misser was dit jaar natuurlijk het testen van een nieuwe immuuntherapie op gezonde vrijwilligers in Londen. Alle zes moesten met spoed worden opgenomen in het ziekenhuis, twee zweefden lange tijd tussen leven en dood, en een heeft inmiddels kanker. Het middel was bedoeld om het afweersysteem wat wind in de rug te geven – dat zou kunnen schelen bij ziekten als artritis, leukemie en multipele sclerose – maar veroorzaakte in plaats daarvan een orkaan waarin de afweer kopje-onder ging.

1
Sindsdien loopt de ruzie op over de vraag of de ramp te voorzien was geweest. En of iemand de schuld kan krijgen.

1
Het bedrijf dat de medicijn op de markt wilde brengen, het Duitse Tegenero, vroeg binnen een paar maanden faillissement aan omdat het bang was voor schadeclaims. Het werd een maand geleden in zijn geheel voor een niet bekendgemaakt bedrag door een niet bekendgemaakte koper overgenomen. Steeds heeft het volgehouden dat de complicaties niet te voorzien waren, maar er zijn ook immunologen die dat betwijfelen.

1
Parexel, het bedrijf dat de experimenten uitvoerde, zegt ook dat alles volgens de regels is gegaan, maar inmiddels zijn er ettelijke slordigheden en hiaten in de uitvoering van de test aan het licht gekomen. De MHRA, de Britse dienst die toezicht op experimenten met mensen houdt, zegt zelf geen fouten te hebben gemaakt, maar advocaten van de slachtoffers menen dat de dienst alleen het eigen straatje schoonveegt. Deze maand kwam de MHRA met een lijstje van 22 aanbevelingen om dit soort rampen in de toekomst te voorkomen.

1
De vrijwilligers hebben inmiddels een schadevergoeding van 15 duizend euro gekregen, de baas van Parexel kreeg vorige maand een bonus van 1,5 miljoen euro. ‘Dat is niet erg fijngevoelig,’ zei de advocaat van een van de slachtoffers.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden