De asbest is weg, maar de tuin ook

De Twentse stad Goor ademt asbest. In daken, schuren, regenpijpen, dakpannen, tuinpaden en in de grond: het zit overal. De schuldige is bekend, maar hoe raak je dat spul kwijt?

De fabriek van Eternit in Goor, waar nog altijd vezelcementplaten worden gemaakt, maar nu zonder asbest.

Marcel Staijen (52) had ooit een prachtige tuin achter zijn huis aan de Deldenseweg in Goor. Daar is niets meer van over. De planten zijn uit de grond gehaald, de boom is tot luciferhoutjes vermalen, de grond is afgegraven. Wat rest is een kale zandvlakte. Eén troost, zij het een schrale: bij de buren is het net zo erg.

Want het hele Gijmink staat op zijn kop. Overal in de wijk staan hekken, her en der wordt gespit en gegraven. Op de hoek van de Deldenseweg is de voortuin aan de beurt. Terwijl een graafmachine grote happen uit de bodem neemt, houdt een man in een wit pak en met een zuurstofmasker voor, de grond nat.

Dat is om te voorkomen dat het zand opwaait en door de buurt dwarrelt, legt projectleider John van Dartel uit. Want de grond in 't Gijmink is vervuild met een levensgevaarlijk goedje: asbest.

Met water wordt voorkomen dat er eventueel vervuild zand opdwarrelt. Beeld Marcel van den Bergh

Wat hier in Goor gebeurt mag je historisch noemen. Dit is niet alleen de grootste asbestsanering van Nederland, het is er ook een met een zwaarbeladen verleden. Want Goor is waar de fabriek van Eternit staat, een van de grootste bronnen van asbestvervuiling in Nederland. Nergens is die vervuiling groter dan in Goor en nergens in Goor is die groter dan in 't Gijmink.

In dit wijkje van ruim duizend huizen woonden vroeger veel arbeiders van Eternit die van de fabriek gratis beschadigde asbestplaten, -pijpen en ander materiaal mee naar huis mochten nemen. Ze bedekten er hun schuurtjes mee, maakten er regen- of kachelpijpen van of knutselden er tafeltjes mee.

Wat over was, begroeven ze in de grond. Als voorraadje, vertellen buurtbewoonsters Annette Diepenbroek (64) en Elly Venema (64). Hun vaders werkten bij Eternit. Ze dachten er niks bij: asbest in Goor, dat was de gewoonste zaak van de wereld, zegt Diepenbroek. 'Ik had zelfs een hinkelbaan van asbest.'

't Gijmink is vergeven van de asbest. In daken, schuren, regenpijpen, dakpannen, tuinpaden en in de grond: het zit overal. Dat moet maar eens afgelopen zijn, vindt Harry Scholten, CDA-wethouder van Hof van Twente, waar Goor sinds een gemeentelijke herindeling in 2001 deel van uitmaakt. Met één grote schoonmaakoperatie, het Masterplan Asbest, wil het college van B en W voor eens en voor altijd schoon schip maken. In 2025 moet de hele Hof van Twente asbestvrij zijn. 'Het wordt tijd dat we die troep uit onze gemeente hebben.' Te beginnen in 't Gijmink, waar Goor niet alleen afrekent met asbest, maar ook met het verleden.

Het leven van alledag in de wijk 't Gijmink Beeld Marcel van den Bergh

Bakkersknechten

Goor en asbest hebben een lange relatie met elkaar. Die begint in 1937 als de Belgische firma Eternit een fabriek bouwt aan het Twentekanaal. Eternit, een van de drie grootste asbestconcerns ter wereld, is meteen de grootste werkgever van Goor. Op het hoogtepunt werken er achthonderd werknemers. Vanwege al die fabrieksarbeiders wordt Goor al snel het 'rode stadje' in Twente.

Schepen vol asbest meren af aan de kade bij de fabriek. Daar worden de kapokachtige vezels gemengd met cement tot platen en pijpen geperst. Asbestcement is populair in de bouw en op scheepswerven: het is hittebestendig, slijtvast en isolerend.

Als de silo's werden schoongemaakt, stoven wolken asbest door de fabriek en zagen de arbeiders eruit als bakkersknechten met hun wit bestoven overalls. Soms lag de hele wijk onder een wit laagje. 'Daar deden we altijd heel laconiek over', zegt Diepenbroek. 'Je prakkeseerde er gewoon niet over', vult Venema aan. 'Ik weet nog dat we de vloerbedekking weghaalden. Daar zat asbest onder. Dat hebben we gewoon weggebroken.'

Maar in de loop der jaren wordt duidelijk dat Goor een sluipmoordenaar in huis heeft genomen. Asbeststof veroorzaakt longaandoeningen en mesothelioom, een onbehandelbare longvlieskanker. Dat vermoeden bestaat al sinds de jaren dertig van de vorige eeuw, maar in de jaren zestig en zeventig worden de gevaren serieus aangekaart.

Toch duurt het nog tot 1993 voordat er een algeheel verbod komt op het gebruik van asbest in Nederland. Diepenbroek kan zich dat nog goed herinneren. Van de ene op de andere dag moesten arbeiders in de fabriek een mondkapje voor. 'Dat deed natuurlijk niemand.' In Goor kent iedereen wel iemand die aan asbest is overleden. Diepenbroeks vader stierf aan een hartstilstand. 'Maar de overbuurman is helemaal door asbest verkankerd.'

Na het verbod op asbest kwamen saneringswerkzaamheden op gang. Overal, behalve in Goor. Het gemeentebestuur hield tot eind jaren negentig vol dat er niks aan de hand was. De belangen waren te groot. Eternit, dat nog steeds vezelcementplaten maakt, maar nu zonder asbest, is nog altijd een grote werkgever.

Nieuwbouwwijk

Asbest was een taboe in Goor. Waar dat toe kon leiden, bleek in 2002 toen in nieuwbouwwijk de Hogenkamp de grond met asbest bleek te zijn vervuild; de gemeente had er een schonegrondverklaring voor afgegeven. In opdracht van de gemeente deed oud CDA-Kamerlid Pieter-Jan Biesheuvel onderzoek naar hoe dat kon gebeuren. Die concludeerde in 2003 in een vernietigend rapport dat het gemeentebestuur zich had 'afgesloten voor de asbestproblematiek'.

Dat is nu absoluut niet meer zo, verzekert wethouder Scholten. Na het schandaal in de Hogenkamp heeft de gemeente het asbestprobleem voortvarend aangepakt. In 2006 zijn de eerste saneringswerkzaamheden in 't Gijmink begonnen, sinds 2007 worden wegen en paden aangepakt - boeren haalden voorheen gratis puin af om hun paden en erven mee te verharden.

Er is alleen één gekmakend probleem, zegt Scholten, en dat is dat asbestsaneringen onder een wirwar van Rijks- en provinciale regelingen vallen. Er zijn aparte regels voor paden, wegen, daken en grond. 'Als je bij iemand de tuin afgraaft en er steekt een stukje asbest onder de schuur uit, dan moet je dat laten zitten.' In het masterplan wordt het asbestprobleem integraal aangepakt. 'In 2025 willen we klaar zijn met asbest in de Hof van Twente.'

Een voorbeeld van die aanpak is 't Gijmink, een mengeling van arbeidershuisjes en jarendertigwoningen. In 2006 is begonnen met de sloop van vijfhonderd huurwoningen uit de jaren zestig. De helft is teruggebouwd. Nu is Gijmink B aan de beurt: vijfhonderd particuliere woningen.

Tegelijk met de tuinen worden ook daken en schuren gesaneerd. 'We willen alles in één keer weghalen', zegt Van Dartel, projectleider van de provincie Overijssel op een rondgang door de wijk. Onderweg wijst hij asbestrestanten aan: een schuurtje daar, een dak hier, een bloembak, een stukje pijp dat uit de grond steekt: 'Ook asbest.'

50 miljoen

Omdat 't Gijmink uitzonderlijk is, toont de overheid zich hier genereus. Het afgraven van de grond en verwijderen van asbestdaken is gratis, bewoners worden gecompenseerd voor de schade aan tuinen. De hele operatie kost 50 miljoen euro, waarvan de gemeente 4 miljoen voor haar rekening neemt. Rijk en provincie leggen de rest bij. In 2018 moet het klaar zijn.

Alleen bedrijven, daarvan zijn er een stuk of acht in 't Gijmink, mogen niet meedoen. 'Dat geldt als ongeoorloofde staatssteun. Voor hen geldt een aparte regeling.' Tot zover de integrale aanpak.

Deelname aan de sanering is vrijwillig. 'We proberen de mensen natuurlijk wel over te halen', zegt Van Dartel. 'Maar we kunnen ze niet dwingen.' Wie nu niet meedoet, krijgt een aantekening in het kadaster en moet later wellicht op eigen kosten laten saneren. 'Ik schat dat we een stuk of tien tot vijftien weigeraars hebben. Dat is niet veel.'

Beeld de Volkskrant

'Wij hebben ons er maar bij neergelegd', zegt Staijen die zijn huis in 1987 kocht. 'Toen speelde het nog helemaal niet. Je vond wel eens iets van asbest in de grond. Dat raapte je dan op en gooide je weg.' In zijn voortuin is niets gevonden, dus die blijft ongeschonden. Een hovenier heeft de schade aan zijn tuin getaxeerd, daar heeft hij compensatie voor gekregen. 'Die was heel redelijk.'

Bewoners maken zich wel zorgen of de sanering tot nieuwe problemen leidt. Door al dat gegraaf komt asbest juist weer in de lucht, vreest Venema.

Daar wordt op gelet, verzekert Van Dartel. De grond wordt zo goed mogelijk nat gehouden, de vrachtwagens die de grond afvoeren hebben dichte laadkleppen en worden gewassen voor ze het gebied uit gaan.

Over verhuizen uit deze door asbest verdoemde wijk heeft Diepenbroek nooit gepiekerd. Voor de sanering moest ze een jaar haar huis uit. 'Ik heb een jaar heimwee gehad.'

Sluipmoordenaar

Jaarlijks overlijden in Nederland vijfhonderd mensen aan mesothelioom, longvlieskanker veroorzaakt door asbest. Geschat wordt dat er per jaar nog eens acht- tot negenhonderd personen overlijden aan aandoeningen die met asbest in verband kunnen worden gebracht zoals asbestose en longkanker.

Mesothelioom is een sluipmoordenaar; sommigen krijgen de ziekte na langdurige blootstelling aan asbest, anderen worden al ziek van een paar vezels. De incubatietijd bedraagt tien tot zestig jaar. Omdat asbest sinds 1993 verboden is, kunnen de komende tientallen jaren nog sterfgevallen door mesothelioom optreden. De ziekte is onbehandelbaar; 70 procent sterft binnen de twee jaar.

Advocaat en SP-senator Bob Ruers, die in 2012 promoveerde op Macht en tegenmacht in de asbestregulering, schat dat het aantal asbestdoden in Nederland zal uitkomen op 20- tot 30 duizend. Nederland staat derde op de wereldranglijst van landen met relatief gezien de meeste asbestdoden, na Australië en Groot-Brittannië. Sinds 2000 hebben mesothelioompatiënten recht op een tegemoetkoming die ze kunnen aanvragen bij het Instituut Asbestslachtoffers. Die bedraagt 19.605 euro. Deze tegemoetkoming is sinds 2000 5.208 keer toegekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden