De anatomie van digitale haatcampagnes

De aanval op presentatrice Sylvana Simons verloopt volgens hetzelfde patroon als eerdere haatcampagnes op sociale media. Rechts-nationalisten en antiracisten bevechten elkaar al jaren op Facebook, en bepalen in grote mate de toon van het publieke debat.

Beeld Rik Bors

De aanvoerders

De aanval op presentatrice Sylvana Simons, voor wie vorige week een controversiële 'uitzwaaidag' op Facebook werd georganiseerd, is afkomstig uit rechts-nationalistische hoek. Aan deze kant van het Facebookspectrum hebben twee jongemannen opvallend veel invloed: Donny Bonsink (23) en Thomas van Elst (30). Bonsink is initiatiefnemer van de 'uitzwaaidag' voor Simons en oprichter van Facebookgroep PVV Aanhangers.

Van Elst is beheerder van het grootste nationalistische platform op Facebook, Nederland mijn Vaderland. De mannen kennen elkaar persoonlijk, zijn medebeheerders van elkaars pagina's en samen goed voor meer dan 300 duizend vind-ik-leuks van rechts Nederland.

Naast Bonsink en Van Elst zijn op Facebook nog een stuk of tien medebeheerders en beheerders van kleinere nationalistische pagina's actief, die uit angst voor bedreigingen en de gevolgen op het werk liever anoniem blijven. Ze zijn veelal jong, man en werkzaam in uiteenlopende branches, van de overheid tot het bedrijfsleven. Pagina's als Nederland mijn Vaderland zijn zo groot geworden - in goede weken ligt het bereik rond de drie miljoen bezoekers - dat de beheerders in shifts werken. Van Elst: 'Bij ons is elke dag iemand anders verantwoordelijk voor de programmering.' De nationalistische beheerders verdienen geen geld met het werk, maar goedlopende pagina's worden af en toe voor honderden euro's doorverkocht aan geïnteresseerden.

Het linkse front

Vergeleken met de grote nationalistische clubs oogt het links-antiracistische front kleiner en versplinterd. Er zijn de Facebookpagina's Persona non Tatta, Zwarte Piet is Racisme, PVV Weg Ermee en PVV Ontmaskerd, maar samen komen zij aan 44 duizend likes, amper 15 procent van de twee grootste rechtse Facebookgroepen. Willem van Zeijl (30) en Christa (22) beschouwen zichzelf als medestrijders in het antiracisme en begonnen samen en los van elkaar meerdere Facebook- groepen die hedendaags racisme, koloniaal denken en extreem-rechtse groeperingen bekritiseren.

Zij denken dat de vele linkse splintergroepen op Facebook voortkomen uit de verdeeldheid onderling. Christa, die wegens bedreigingen om haar openlijke boycot van 4 mei (#geen4meivoormij) niet met haar achternaam in de krant wil: 'Discriminatie is één probleem, maar iedereen maakt verschillende dingen mee. De een heeft last van seksisme, de ander van islamofobie. Voor elke groep is een andere pagina.'

De woede

Op de 'uitzwaaipagina' voor Sylvana Simons vliegen de scheldkanonnades tussen de nationalisten en de antiracisten over en weer, maar het is zeker niet de eerste keer dat zij op sociale media met elkaar overhoop liggen. Eerder vonden gelijksoortige confrontaties plaats op pagina's over Zwarte Piet, Geert Wilders, asielzoekerscentra en de monarchie. Het populaire Nederland mijn Vaderland is het afgelopen jaar hard gegroeid, maar bestaat al sinds 2005.

Waar de pagina's van antiracisten onrecht in Nederland aan het licht willen brengen (sluimerend racisme, koloniaal denken, etnisch profileren) en personen willen activeren om daaraan iets te doen, draaien de pagina's van nationalisten vooral om hun liefde voor Nederland, Nederlanders en Nederlandse gebruiken. Alleen: de haat voor alles wat niet-Nederlands is, komt op deze pagina's ook behoorlijk vaak bovendrijven.

Toen Nederland mijn Vaderland in oktober iets over honderden verdronken vluchtelingen op de Middellandse Zee plaatste, werd dat ontvangen met gejuich en opmerkingen als: 'Zijn er nog veel te weinig.' Ergens had hij dat kunnen verwachten, geeft beheerder Van Elst nu toe. 'Ik zou zoiets niet weer doen. Er komt veel racistische bagger langs, die ik zelf verwerpelijk en abject vind. Daarom heb ik ook filters op bepaalde woorden ingesteld. Commentaar met woorden als 'kanker' en 'nazi' komen er bij ons niet op.' Van Elsts eigen overtuigingen zijn een bonte mix van links en rechts. 'Ik vind dat de grenzen dicht moeten en stem op Wilders, maar ben zelf ook erg van het verbinden. Ik vind bijvoorbeeld dat we zwarte en witte scholen moeten opheffen, zodat mensen echt gaan integreren. Ik vind alleen dat Nederland Nederland moet blijven'

Sylvana Simons. Beeld ANP

Dat zijn pagina niet altijd een verbindende werking heeft, ziet Van Elst ook, maar volgens hem is Nederland mijn Vaderland simpelweg een belangrijke aanvulling op mainstream media, die nieuws vanuit een progressieve bril zouden brengen. 'Er zijn tegenwoordig zo veel mensen met zo'n groot gevoel van onbehagen, maar zij zien hun standpunten nergens terug. Dus proberen wij dat gat te vullen.'

Donny Bonsink kijkt er ook zo tegenaan. 'Ik heb deze pagina's opgericht omdat ik me zorgen maak om Nederland. Kijk naar de Schilderswijk, de Bijlmer en Kanaleneiland. Daar wonen bijna geen Nederlanders meer.' Maar voor Bonsink spelen ook persoonlijke beweegredenen mee. 'Ik ben homoseksueel en een paar keer door Marokkaanse jongens bedreigd. Een keer zelfs met een mes. Kankerhomo, zeiden ze. Ik zei: 'Doe het dan', maar toen liepen ze weg. Twee maanden later begon ik PVV Aanhangers.'

Donny Bonsink. Beeld Hollandse Hoogte

De tegenbeweging

De nationalisten en antiracisten proberen met eigen pagina's zo veel mogelijk mensen te bereiken (er zijn veel geruchten over likes kopen), maar trachten tegelijkertijd elkaar uit te schakelen door posts van de tegenpartij bij Facebook te rapporteren. Facebook zal uit zichzelf geen pagina verwijderen - het gelooft heilig in zelfreinigend vermogen - maar kan na ingediende klachten wel tot een tijdelijke blokkade of definitieve verwijdering overgaan. De nationalisten of antiracisten rapporteren elkaars uitlatingen al jaren, maar hebben het gevoel dat Facebook er steeds vaker gehoor aan geeft. Sinds twee maanden worden hun persoonlijke accounts sneller geblokkeerd, maar ook worden steeds vaker hele Facebookgroepen offline gehaald.

Voor het eerste probleem hebben alle Facebookbeheerders een simpele oplossing: ze hebben vaak meerdere accounts, zodat ze snel op een ander account kunnen overstappen. Maar als Facebook een belangrijke pagina met een groot bereik verwijdert, zijn ze verder van huis.

Dat overkwam Patrick (31), wiens pagina Ik doe geen aangifte tegen Wilders twee maanden terug van Facebook verdween na het plaatsen van een afbeelding van een karretje met daarin een man en meerdere vrouwen in boerka's. 'Binnenkort ook in Nederland', stond eronder. Patrick begreep (en begrijpt) niet waarom dit aanstootgevend is en ging in beroep, maar het mocht niet baten: Facebook blokkeerde de groep. Patrick: 'Wij waren op dat moment de grootste pro-PVV-pagina, hadden 77 duizend likes, dus we zijn heel veel mensen kwijtgeraakt.' Hij probeerde het opnieuw, maar werd met 8.000 likes eraf gegooid om satireplaatjes over Erdogan.

Antiracist Christa onderschrijft hoe lastig het soms is. 'Vorige week alleen al zijn er twintig pagina's van ons verwijderd.'

Doodsbedreigingen

De activisten hebben niet alleen last van wederzijds rapporteren. Beide groepen ontvangen bedreigingen, soms met de dood. Achternamen en woonplaatsen houden ze vaak geheim, tenzij ze zo bekend zijn dat dit geen zin meer heeft. Namen en rugnummers belanden via naming and shaming op elkaars pagina's, dus er wordt veel en vaak van 06-nummers gewisseld. Een ook in het echte leven zijn soms confrontaties: als Pegida iets plant, organiseren de antiracisten vliegensvlug een tegendemonstratie. Antiracist Van Zeijl vertelt dat er ooit neonazi's voor de deur van zijn ouders stonden. En iemand publiceerde zijn burgerservicenummer. Die zaak ligt bij de politie. Zelf zou Van Zeijl nooit iemands adres op Facebook zetten, maar met namen noemen heeft hij geen moeite. 'Mensen die anoniem dreigen moslims neer te knallen, zal ik altijd exposen.'

Bonsink en Christa doen binnenkort aangifte van een reeks bedreigingen, Van Elst voelt daar zelf niks voor. 'Ik vind dat je ook moet kunnen incasseren. Als je zo'n pagina runt, weet je dat er bedreigingen komen.'

De activisten hekelen stuk voor stuk de willekeur van Facebook. Patrick probeerde zijn blokkade na te bootsen door hetzelfde plaatje op een andere pagina te zetten en te rapporteren. 'Het antwoord van Facebook? Dat deze afbeelding niet tegen de regels was. Bijzonder.'

Relatief onschuldige uitlatingen worden verwijderd, zeggen alle beheerders, terwijl extremere zaken ondanks veelvuldige rapportages blijven staan. Bonsink snapt zelf ook niet waarom zijn 'uitzwaaidag' voor Sylvana Simons en zijn pagina voor aanhangers van PVV nog online zijn, terwijl drie andere grote rechtse pagina's recentelijk offline werden gehaald. 'Eerlijk gezegd gebeuren hier soms extremere dingen dan op de pagina's die Facebook heeft verwijderd.'

Van Zeijl ligt er niet wakker van, zolang Facebook zijn nieuwe strenge koers maar voortzet. 'Ik ben blij dat er de laatste tijd zulke grote rechtse pagina's offline zijn gehaald. Dan neem ik gedoe met onze eigen groepen graag voor lief.'

De samenleving

Alle uitingen op sociale media hebben ook impact op de samenleving. Steeds meer (jonge) personen halen hun informatie uit de sociale media. 'Waar feit en opinie gelijkgeschakeld zijn', zoals hoogleraar nieuwe media Jan van Dijk van de Universiteit Twente het formuleert. 'Het wordt een grote cocktail waarin niemand meer ziet waar de feiten ophouden en de meningen en speculaties beginnen. In sommige hoeken van deze sociale media kan discriminatie dan een norm worden.'

Daarbij volgen mensen bij voorkeur de kanalen die de eigen mening bevestigen. Tegengeluiden die hun wereldbeeld kunnen nuanceren, bereiken hun minder. Terwijl de uitlatingen op de delen van Facebook en Twitter die ze volgen, steeds extremer worden. Dit versterkt, zoals onderdirecteur Bas ter Weel van het Centraal Planbureau het in een van zijn blogs verwoordt, het 'zie-je-wel-gevoel', van de leden van zo'n groep. Zonder tegenspraak ontstaan er twee kampen 'die lijnrecht tegenover elkaar komen te staan en geen redelijk oor meer hebben voor elkaars argumenten'.

Dergelijke bewegingen op sociale media kunnen bijdragen aan de polarisatie, omdat veel personen ervoor kiezen alleen nog informatie uit één richting tot zich te nemen. Mensen zuigen bovendien uitlatingen op die hen aanspreken. Op demonstraties tegen asielzoekerscentra hoort directeur Cyriel Triesscheijn van het landelijke kenniscentrum discriminatie Art. 1 geregeld leuzen die hij op de sociale media heeft zien staan. Hij ziet het racisme er toenemen, waardoor het, volgens hem, steeds meer 'asociale media' worden.

Reactie Rutte

Premier Rutte heeft zich 'buitengewoon gestoord' aan de reacties die Sylvana Simons kreeg nadat ze zich vorige week had aangesloten bij de politieke beweging Denk. Hij noemde vrijdag bij zijn wekelijkse persconferentie de opmerkingen op sociale media 'ronduit walgelijk'. Rutte: 'Heel veel Nederlanders kunnen alleen met een stijve nek opkijken naar Sylvana Simons. Ik vind het stoer dat ze de politiek ingaat. Ik begrijp niets van haar politieke keuze, maar dat is onderdeel van het politieke debat.'

Moet de premier dan niet de confrontatie aangaan met de initiatiefnemer van de 'Sylvana-uitzwaaidag' op Facebook, als het onderwerp hem zo aan het hart gaat? Een belachelijke suggestie, aldus Rutte. 'Bij een gek die zo'n pagina is begonnen? Daar ga ik toch niet langs? Ik ga niet in gesprek met dit soort idioten, nee, sorry. Als mensen echt gestoord zijn, ga ik er niet heen.'

Hoe walgelijk hij de racistische uitingen ook vindt, de oplossing ligt niet bij meer wetgeving, zei Rutte. 'Wat we een beetje moeten leren in dit land: dat je wel heel veel mag zeggen, maar dat niet alles gezegd hóéft te worden. Voegt het wat toe? Dat gescheld en getier, dat tokkiegedrag?'

Aan de andere kant zijn sociale media ook gewoon een doorgeefluik: zij tonen tendensen in de samenleving die daarvoor minder zichtbaar waren. Hoogleraar Van Dijk: 'Het racisme in Nederland is lang verborgen geweest. Men zei: discrimineren doen we niet in Nederland. Nu komen, ook nu met bijvoorbeeld de reacties op Simons, die gevoelens overduidelijk naar boven.' Het maatschappelijke voordeel hiervan is, zegt hij, dat er een discussie over discriminatie op gang komt. 'Het taboe is eraf. We kunnen ons afvragen: hoe breed worden deze op de sociale media geuite sentimenten gedragen? Zit er wat diepers achter? Het breekt de discussie open.'

Van Dijk beklemtoont dat ook de 'traditionele media' in deze kwestie een cruciale rol hebben gespeeld. 'Door de berichtgeving in kranten en op tv werden deze acties pas echt algemeen bekend, ook onder degenen die die sociale media niet volgen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.