Nieuws Vrije wil-experimenten

Dat de vrije wil niet bestaat, is niet aangetoond, zegt psycholoog en filosoof Lieke Asma

Heeft de mens een vrije wil? Sommige hersenwetenschappers claimen van niet. Maar dat is te stellig, zegt psycholoog en filosoof Lieke Asma, die woensdag promoveert.

Beeld de Volkskrant

U leest op dit moment dit artikel. Maar doet u dat uit vrije wil? Als  neurowetenschappers even onder uw schedeldak hadden gekeken, hadden ze daar gezien dat uw brein tot een besluit kwam, voordat u zich daar bewust van was. Niks vrije wil dus, claimen sommige hersenwetenschappers, onbewuste hersenprocessen zijn ons de baas. Maar psycholoog en filosoof Lieke Asma betrekt de stelling dat dit soort experimenten helemaal niet bewijzen dat de vrije wil niet bestaat. Zij promoveert woensdag aan de Vrije Universiteit.

Wat is er mis met dit soort experimenten?

‘De vrije wil gaat volgens mij over intentionele handelingen die we bewust doen en waar we achter staan. Van trouwen tot en met de hond uitlaten. Veel filosofen gaan er vanuit dat een bewuste intentie een rol moet spelen willen we kunnen spreken van een intentionele handeling. Dit betekent echter niet dat we ook per se een afweging hoeven te maken voorafgaand aan elke bewuste handeling. Als onderzoek zou aantonen dat die bewuste intenties daadwerkelijk geen rol spelen in wat wij doen, dan leg ik mij daarbij neer. Maar dat laten experimenten die tot nu toe zijn gedaan, helemaal niet zien.’ 

Uit experimenten van verschillende wetenschappers blijkt dat onbewuste hersenprocessen het besluit nemen voordat je je iets bewust wordt.

‘Dat aanvaard ik. Alleen doet het er volgens mij niets toe dat er eerst sprake is van onbewuste hersenactiviteit. Het is helemaal niet duidelijk wat die hersenprocessen representeren. En als er in het brein pas heel laat een bewuste intentie wordt gemeten, komt dat misschien omdat die intentie om op die knop te drukken er allang was; al vanaf het moment dat de proefpersoon wist dat hij voor dit onderzoek in de scanner moest gaan liggen en een knop moest indrukken.’

Even praktisch graag.

‘Als ik van plan ben vandaag naar de supermarkt te gaan, kan de geur van versgebakken brood mij er onbewust toe aanzetten om eerder boodschappen te gaan doen dan ik van plan was. Dat onbewuste proces doet niets af aan mijn bewuste handeling naar de supermarkt te gaan. Ik ben hooguit een tikkeltje onvrij als het gaat om het exacte moment waarop ik boodschappen ga doen. Maar dat is niet erg relevant.’

Lieke Asma: ‘Het wordt pas verontrustend als we dingen doen die we eigenlijk afkeuren.’ Beeld Lieke Asma

Door die onbewuste hersenprocessen in de hersenscanner te meten, kunnen hersenwetenschappers wel voorspellen of mensen de linker- of rechterknop gaan indrukken.

‘Met 60 procent zekerheid, wat net iets meer dan toeval is. Maar daar gaat het mij niet om. Het zegt allemaal niets over de vrije wil als je de hersenactiviteit meet van proefpersonen die een knop indrukken. Dat zijn situaties waarin je je hersenen min of meer laat beslissen, omdat er geen redenen, argumenten of afwegingen zijn. De vrije wil komt pas in beeld als je beslissingen neemt over dingen die je in de wereld teweeg wil brengen.’

Vindt u als filosoof dat neurowetenschappers geen experimenten moeten doen met de vrije wil?

‘Dat is het niet, ik vind hun claims vaak te stellig. Het is goed dat er een levendig debat over de vrije wil is ontstaan, dankzij de neurowetenschap. Toen filosofen het debat over de vrije wil domineerden, ging het vooral over de vraag of alles al vastligt of niet. De mogelijkheid dat alles gedetermineerd is, is veel abstracter dan de mogelijkheid dat we allerlei dingen doen die we niet doorhebben of misschien zelfs niet willen doen.’

Ook in de psychologie menen nogal wat wetenschappers dat onze vrije wil beperkt is.

‘Ja. Zij vinden dat onderzoek aantoont dat als we schoonmaakmiddel ruiken we eerder de kruimels van een vieze tafel vegen. En dat het lezen van woorden die te maken hebben met ouderdom ons tempo doet afnemen. Als dat al klopt, maakt het ons slechts een heel klein beetje onvrij. Dat we niet in 2,5 maar in 3 seconden naar de uitgang lopen, is geen wezenlijk verschil. Het wordt pas verontrustend als we dingen doen die we eigenlijk afkeuren. Als ik bijvoorbeeld een kandidaat moet selecteren voor de functie van politiechef en ik niet van mezelf doorheb dat ik mannen daar meer geschikt voor vind. Dan heb ik geen bewuste controle over mijn gedrag. Dan breng ik misschien iets teweeg wat ik helemaal niet wenselijk vind. Daar ga ik verder onderzoek naar doen.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden