Dankzij zijn berekeningen warmt de aarde misschien een halve graad minder op

Guus Velders, hoogleraar luchtkwaliteit

Guus Velders droeg eraan bij dat er een wereldwijd akkoord kon komen over het terugdringen van broeikasgassen. Het bracht de atmosfeerchemicus, die deze week zijn oratie hield als hoogleraar, in de erelijstjes van Time en Nature. 

Kigali, 14 oktober 2016. Guus Velders zit met zijn laptop bij de uitgang van een zaal waar druk wordt onderhandeld over een wereldwijd akkoord over broeikasgassen. Afgevaardigden van bijna tweehonderd landen praten al vijf dagen in de Rwandese hoofdstad over het terugdringen van fluorkoolwaterstoffen (hfk’s), stoffen die worden gebruikt in airco’s en koelkasten. Het is vrijdagavond half negen en er is nog geen overeenstemming.

Er staat veel op het spel. Fluorkoolwaterstoffen zijn krachtige broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde. Een akkoord over beperking van deze stoffen zou een belangrijke doorbraak zijn na de grote klimaatconferentie van Parijs, een jaar eerder. In opdracht van president Obama heeft de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry zich persoonlijk in de besprekingen gemengd.

Velders, atmosfeerchemicus bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en expert op het gebied van hfk’s, is zojuist weggestuurd uit de ruimte waar onderhandelaars zich buigen over de laatste voorstellen. De wetenschapper mag er niet bij zijn. Hij blijft op de gang wachten. Maar zijn aanwezigheid op de conferentie zal van doorslaggevend belang blijken.

De jaren daarvoor heeft Velders het probleem van de hfk’s op de agenda van de internationale gemeenschap weten te krijgen. Hij overlegde met vertegenwoordigers van tal van landen en berekende de effecten van voorstellen om de hoeveelheid hfk’s in de atmosfeer te beperken.

In Kigali zijn twee voorstellen overgebleven: een van ontwikkelde landen en een van een aantal ontwikkelingslanden. ‘Het verschil tussen die plannen was klein, maar het lag politiek gevoelig. Beide voorstellen voorzagen in een sterke reductie. Als je het doorrekende zag je dat een paar procent meer of minder reductie nauwelijks iets uitmaakte voor de temperatuur in de loop van de eeuw. Dat probeerde ik de partijen voor te houden’, vertelt Velders, die deze week een oratie hield ter gelegenheid van zijn benoeming als hoogleraar aan de Universiteit Utrecht.

Iets na half negen ontvangt Velders een whatsappje van een Amerikaanse hoogleraar en lobbyist: er is een compromis. In 2045 moet de uitstoot met ongeveer 85 procent zijn afgenomen. India, Pakistan, Iran, Irak en de Golfstaten mogen vier jaar later dan andere landen beginnen met beperkende maatregelen. De Amerikaan heeft alle afspraken op een rijtje en vraagt Velders om die door te rekenen.

Velders nu: ‘Dat heb ik binnen anderhalf uur gedaan. Om een uur of tien stuurde ik de resultaten per mail rond. Vertalers en ­juristen gingen aan de slag om de afspraken vast te leggen in juridische teksten. Dat duurde tot één uur ’s nachts. Daarna kwamen alle landen in plenaire vergadering bijeen. Om zeven uur in de ochtend was er een akkoord.’

Zijn snelle berekeningen maken duidelijk dat uitstel voor een aantal landen geen grote gevolgen zal hebben voor de temperatuurstijging op aarde. Die wetenschap helpt de tegenstellingen te overbruggen tussen landen die aansturen op snel ingrijpen en landen die omwille van hun economische groei rustiger aan willen doen. Minister Kerry spreekt van een ‘monumentale stap voorwaarts’.

De betekenis van Velders’ werk blijft niet onopgemerkt. Weekblad Time verkoos hem vorig jaar tot een van de honderd invloedrijkste mensen ter wereld. Het ­wetenschappelijke tijdschrift ­Nature bestempelde hem tot een van de tien belangrijkste wetenschappers van 2016. Vorig jaar werd hij benoemd tot hoogleraar luchtkwaliteit en klimaatinteracties.

Hoe groot zal het effect van het akkoord van Kigali zijn op ­klimaatverandering?

Velders: ‘Ik wil niet de indruk wekken dat hiermee het klimaatprobleem is opgelost. Met dit akkoord red je het klimaat niet. Het is laaghangend fruit – een gunstig resultaat is relatief makkelijk te bereiken. We hebben uitgerekend dat het voor de opwarming van de aarde aan het einde van de eeuw een aantal tienden tot een halve graad Celsius kan schelen. Als je naar de doelstelling van Parijs kijkt – maximaal 2 graden opwarming – is het toch een goede stap. Het akkoord van Parijs bevat geen harde maatregelen. De afspraken van Kigali vormen een concrete stap om invulling te geven aan ‘Parijs’. Je kunt landen aan deze afspraken houden. Het akkoord is door voldoende landen geratificeerd. Amerika heeft dat nog niet gedaan, maar ik hoorde dat dit wel zal gebeuren.’

Ondanks Trump?

‘Je weet nooit zeker wat Trump doet, maar ik begrijp dat het ministerie van Buitenlandse Zaken nog steeds voor ratificatie is. Belangrijk is dat de Amerikaanse ­industrie erachter staat. Die is voor het akkoord omdat zij de transitie naar het gebruik van andere gassen voor koelsystemen al in gang heeft gezet. In de Verenigde Staten worden alternatieve gassen geproduceerd – hfo’s – die snel worden afgebroken in de atmosfeer en daardoor geen invloed hebben op het klimaat.

‘Maar als Trump het akkoord ­intact laat en tegelijkertijd besluit om niet bij te dragen aan finan­ciële ondersteuning voor de ontwikkelingslanden, zou dat een slecht signaal zijn. Ontwikkelingslanden kregen de garantie dat ze geld uit een fonds ontvangen als zij geen hfk’s meer gaan gebruiken. Zonder die financiering haal je de poten onder het akkoord vandaan. Ik maak me daar zorgen over. Trump haalt overal geld weg. Europa en Japan zouden het deel van Amerika wel voor hun rekening kunnen nemen, maar het gaat erom dat het een heel slecht signaal zou zijn.’

Fluorkoolwaterstoffen worden de komende decennia verboden. Je zou zeggen: het probleem van de hfk’s is opgelost. Kunt u nu stoppen met uw ­onderzoek naar deze gassen?

‘Nee hoor. We moeten eerst nog kijken of alle landen zich eraan houden. Met metingen in de atmosfeer willen we kijken of het klopt wat landen rapporteren. Je kunt de concentratie hfk’s in de ­atmosfeer nauwkeurig meten en je kunt ook nagaan waar de emissies vandaan komen. De komende jaren zullen de concentraties nog groeien, daarna moet de groei afnemen en vervolgens zullen de concentraties minder worden.’

Zijn er voldoende alternatieven voor hfk’s?

‘Voordeel van hfk’s is dat je ze voor veel toepassingen kunt gebruiken: voor koeling, maar ook voor de productie van isolatiematerialen, als oplosmiddel, brandblus­middel en als drijfgas in spuitbussen. Nu moeten we verschillende oplossingen verzinnen voor verschillende toepassingen.

‘Voor koeling wordt al honderd jaar ammoniak gebruikt, alleen kan dat niet onder alle omstandigheden. Met het oog op mogelijke lekken wil je in een supermarkt niet dat er ammoniak door de leidingen loopt. Op een industrieterrein kan ammoniak wel goed worden toegepast.

‘In koelkasten worden in Europa kleine hoeveelheden isobutaan gebruikt. Dat is een brandbaar gas, maar ik heb nog nooit gehoord dat er een koelkast is ontploft. Ook CO2 is te gebruiken als koelmiddel, maar alleen onder hoge druk. De Duitse industrie zag ervan af om CO2 te gebruiken voor airco’s in auto’s. Bij een botsing zouden de motoronderdelen je om de oren vliegen.’

Hoeveel klimaatwinst is er te halen met airco’s?

‘Airco’s die broeikasgassen gebruiken, gebruiken ook veel stroom. De industrie moet alternatieven gaan bedenken en zal daardoor ook nieuwe apparatuur moeten ontwerpen. Dat is een goede kans om tegelijk de energie-efficiëntie van de apparaten te verhogen. Wereldwijd wordt 20 procent van de elektriciteitsproductie gebruikt voor koeling. Door de energie-efficiëntie te verhogen kun je flinke extra klimaatwinst boeken.

‘We moeten niet alleen kijken naar airco’s in warme landen. In westerse landen krijgen we warmtepompen. Dat zijn in wezen omgekeerde koelkasten. We moeten ervoor zorgen dat daarin geen hfk’s worden gebruikt, maar goede koelmiddelen.’

Wordt naleving van het akkoord ook in China, waar steeds meer burgers een airco aanschaffen, serieus genomen?

‘China heeft eerdere afspraken voor stoffen die de ozonlaag aantasten – cfk’s – keurig nageleefd. Voor hfk’s hoeven ze nu nog geen maatregelen te nemen. Dat duurt nog een paar jaar. Er zijn geen indicaties dat China zich niet aan het akkoord zal houden. Het produceert airco’s voor de wereldmarkt – voor Europa moeten ze airco’s maken waar geen hfk’s in zitten. De kans is groot dat ze die ook voor de eigen markt al snel gaan gebruiken.

‘In China worden al airco’s gemaakt die draaien op propaan. En er komen steeds meer vriezers met CO2. De industrie weet dat het geen zin heeft om nu nog fabrieken te bouwen voor apparaten met hfk’s.’

Fluorkoolwaterstoffen waren de vervangers voor cfk’s, gassen die de ozonlaag aantasten. Cfk’s worden niet meer geproduceerd. Hoe staat het inmiddels met de ozonlaag?

‘De concentratie in de atmosfeer van gassen die invloed hebben op de ozonlaag daalt. Maar het duurt lang voordat ze zijn afgebroken: cfk’s blijven 50 tot 100 jaar in de atmosfeer. Toch zie je al positieve effecten. De ozonlaag is de laatste tien jaar niet dunner geworden en wordt langzamerhand al wat dikker. Statistisch is dat moeilijk aan te tonen, maar er zijn steeds meer aanwijzingen dat het herstel begint op te treden. De verwachting is dat de ozonlaag zich in het midden van deze eeuw zal hebben hersteld.’

Wat staat u de komende jaren te doen?

‘Er zal een beroep op me worden gedaan als deskundige. Ik ken de eigenschappen van alle hfk’s. Ik weet waar ze gebruikt worden en hoe je ze moet meten.’

Hoe kijkt u terug op ‘Kigali’?

‘Ik ben heel blij dat ik achter mijn bureau kon meewerken aan een mondiaal akkoord. Ik had nooit gedacht dat je werk als wetenschapper zo’n effect kon hebben. Daar ben ik trots op.’ b

Nederland, Utrecht, 10-04-2018 Prof.dr. ir. Guus Velders is senior wetenschappelijk onderzoeker luchtkwaliteit en klimaatverandering bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Tevens hoogleraar Luchtkwaliteit en klimaat interacties aan de Universiteit Utrecht. Foto Adrie Mouthaan

CV

Guus Velders (1964)

1987 Afronding studie technische natuurkunde aan de Universiteit Twente.

1992 promotie bij vakgroep chemische fysica

1992 – 1993 werkzaam bij het KNMI

1993 – 2005 en sinds 2011 werkzaam bij het RIVM

1999 werkzaam bij het Aeronomy Laboratory, VS

2006 – 2010 werkzaam bij het Milieu- en Natuurplanbureau en bij het Planbureau voor de Leefomgeving

Sinds jaren negentig is Velders als auteur betrokken bij de vierjaarlijkse rapporten van het Milieuprogramma van de Verenigde Naties

2005 eerste auteur van een hoofdstuk van het IPCC-rapport over klimaatverandering en aantasting ozonlaag.

April 2017 hoogleraar luchtkwaliteit en klimaatinteracties aan de Universiteit Utrecht 

Fluorkoolwaterstoffen (hfk’s) worden nu nog gebruikt in airco’s, zoals hier in Hongkong. Foto HH
Meer over