psychologieverbeelding

Dagdromen om niet te hoeven leven

Het kan fijn zijn, dagdromen, en zelfs nuttig. Maar als je niet meer kunt ontsnappen aan je eigen fantasie kan je leven behoorlijk ontsporen, zo is te zien in de documentaire The Daydreamers. Wanneer wordt dagdromen een psychische stoornis?

Evelien van Veen
null Beeld Ricardo Tomás
Beeld Ricardo Tomás

Als kind sloot Jessica zich vaak urenlang op in de badkamer om in haar fantasiewereld te leven. Weg van iedereen, ongestoord dagdromend – in de badkamer kon ze een prinses zijn in het diepst van haar gedachten. In het chaotische gezin waarin ze opgroeide – vader was gokverslaafd, moeder liep weg toen Jessica 13 was – werd ze ermee gepest. Op haar verjaardag kreeg ze een taart met een marsepeinen wc erop.

Ze doet het nog steeds, vertelt ze in de documentaire The Daydreamers, die dinsdag 7 september op tv te zien is. Jessica is nu een twintiger, ze woont in Exeter, Engeland en ze ontsnapt dagelijks urenlang aan de realiteit. Ze heeft een heel volk in haar hoofd waarvan zij de regisseur is; personages die ze avonturen laat beleven, als in een computerspel. Welke avonturen, dat wil ze niet zeggen, want Jessica schaamt zich voor haar dagdromen. Nog erger schaamt ze zich voor het leven dat ze leidt. Alleen op haar kamer, bijna fulltime fantaserend, afgesneden van de realiteit. Ze wil het niet, maar ze kan het niet helpen, vertelt ze. ‘Ik doe het om me beter te voelen, maar ondertussen doe ik weinig in het echte leven, vrienden zie ik niet.’ Ze huilt. ‘Het voelt alsof ik stilsta. Iedereen is druk met van alles en ik ben just stuck in this hole.’

‘Maladaptive daydreaming’

De maker van The Daydreamers, Thomas Renckens (33), heeft als kind ook veel gedagdroomd, vertelt hij thuis in Amsterdam. ‘Ik woonde in Friesland, wist al jong dat ik homo was, maar durfde mijn hele middelbareschooltijd niet uit de kast te komen. Ik voelde me altijd een buitenstaander. Op mijn kamer thuis vluchtte ik weg in mijn fantasie. Niet zo excessief als Jessica en Agatha, die ook in de film zit, maar ik snap het mechanisme wel.’ Op zoek naar een onderwerp voor zijn afstudeerfilm aan de filmacademie in Londen, waar hij een tijd gewoond heeft, kwam hij zodoende uit op maladaptive daydreaming, disfunctioneel dagdromen. Het is een psychische aandoening die mensen ontwikkelen om het leven beter aan te kunnen, maar die omslaat in het tegendeel: hele dagen gaan eraan verloren en aan het leven zelf komen ze niet meer toe.

De Israëlische traumapsycholoog Eli Somer, die meewerkte aan de documentaire, heeft er veel onderzoek naar gedaan. Zijn ‘voorzichtige schatting’ is dat ongeveer 1 procent van de wereldbevolking eraan lijdt, in Nederland alleen al zo’n 170 duizend mensen. Hij leest hun verhalen op de talloze internetfora die eraan gewijd zijn en hoort ze in zijn werkkamer aan de universiteit van Haifa, waar hij hoogleraar is. Maladaptive daydreaming is een echte mentale ziekte, stelt hij, die zou moeten worden opgenomen in het handboek met psychische stoornissen, de DSM. ‘Het belemmert mensen ernstig in hun dagelijks functioneren’, vertelt hij via Google Meet. ‘Dat levert spanningen op, het verlies van vrienden, van werk, mensen gaan geen relaties aan omdat niemand kan tippen aan de ideale personages uit hun fantasiewereld. Overigens lijden deze dagdromers vaak aan nog meer psychische klachten; er is een sterke samenhang met angststoornissen en depressiviteit.’

Gericht dagdromen

Dagdromen, zegt Somer ook, is normaal gesproken een gezonde hersenactiviteit die kan variëren van bedenken waarheen op vakantie te gaan tot je voorstellen dat je op een podium staat om een Oscar in ontvangst te nemen. Niets mis mee; visualiseren kan zelfs helpen bepaalde doelen te bereiken. En het kan beslist helpen somberheid en piekeren te bestrijden, zegt klinisch psycholoog Claudi Bockting, hoogleraar aan het Amsterdam UMC van de Universiteit van Amsterdam. Zij doet onderzoek naar het voorkomen van terugval na depressie en ontdekte dat gericht dagdromen daarbij behulpzaam kan zijn.

Jessica, een van de geïnterviewden die lijdt aan ‘maladaptive daydreaming’. Beeld
Jessica, een van de geïnterviewden die lijdt aan ‘maladaptive daydreaming’.

‘Als kind kan iedereen het: levendig voor je zien hoe je later een beroemde zangeres zult zijn, of voetballer bij Ajax, en daar ook werkelijk in geloven. Mensen die in de loop van hun leven een negatief zelfbeeld hebben ontwikkeld dat samengaat met angst en depressie, lukt dat niet meer. Die denken sneller in sombere scenario’s. Voor hen kan het heel goed zijn om gericht te leren dagdromen om hun automatische denkpatronen los te laten. Je voorstellen, bijvoorbeeld, dat je op je werk aankomt en dat iedereen blij en opgelucht uitroept: daar is Agnes, Agnes lost altijd alle problemen op!’

Ook al ben je je ervan bewust dat het een verhaaltje is dat je maakt in je hoofd, het helpt om een nieuw spoor aan te leggen in je brein, zegt Bockting. Namelijk de mogelijkheid om überhaupt weer positief over jezelf te denken. ‘Acht sessies waarin je dit oefent dringen de kans om weer depressief te worden al behoorlijk terug. Waaruit blijkt dat het aanwakkeren van positieve gevoelens, al is het kunstmatig, daadwerkelijk kan helpen. Niet denken: ik ben een loser, dus, maar je voorstellen: ik ben een zondagskind.’

Professor Eli Somer. Beeld
Professor Eli Somer.

Dagdromen bij wijze van zelfmedicatie

Waar ligt de grens? Wanneer wordt dagdromen van een mentale opkikker een stoornis, zoals die van Jessica uit de documentaire? En van Agatha, die dagelijks urenlang in haar hoofd een scène herhaalt die ze bedacht rond een jongen op wie ze ooit verliefd was? ‘Zij hebben het niet meer in de hand’, zegt traumapsycholoog Eli Somer, die beide vrouwen voor de film uitvoerig sprak. ‘Maladaptive daydreamers hebben een serieuze afwijking, waarvoor ze behandeld moeten worden. Vergelijk het met een gokverslaving of een dwangneurose; met goede, gerichte therapie kun je ervan afkomen. Als het dagdromen is ontstaan als een soort zelfmedicatie om trauma’s te ontvluchten, moeten ook die worden aangepakt.’

Bij haar is het zeker op die manier begonnen, vertelt Agatha in The Daydreamers. Na een lastige jeugd creëerde ze in haar fantasie in elk geval één persoon die altijd van haar houdt. Maar ze is er klaar mee, en het helpt dat ze aan de documentaire heeft meegewerkt. ‘Ik ben niet de enige, weet ik nu, en ik ben niet gek. Het is tijd om van mezelf te gaan leren houden.’

The Daydreamers wordt dinsdag 7 september om 19.55 uur uitgezonden op NPO 2 Extra.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden