'Controleer intern alle publicaties om misleiding in wetenschap te voorkomen'

Om misleiding in de wetenschap te voorkomen, is een scherpere interne controle nodig en een kritischer houding van de media.

© THINKSTOCK Beeld
© THINKSTOCK

De universiteit is ontaard in een bedrijf met sterk verwaterde doelstellingen. Gedwongen door steeds strakkere financiele kaders worden studenten in zo groot mogelijke aantallen in zo kort mogelijke tijd door een nauwkeurig voorgeprogrammeerd studieprogramma gejaagd. Voor verbreding en verdieping en de ontwikkeling van een kritische houding en creativiteit blijft steeds minder ruimte over.

Impactfactor

Ook bij onderzoek spelen kwantitatieve productiedoelstellingen een hoofdrol. Faculteiten, vakgroepen en individuele onderzoekers worden afgerekend op basis van aantallen citaties en publicaties in internationale tijdschriften met een hoge impactfactor, dat wil zeggen tijdschriften waar vaak naar wordt verwezen. Daarnaast spelen aantallen promoties en in bepaalde faculteiten het aantal patenten een rol.

In een dergelijk klimaat wordt de ruimte steeds krapper voor kritische reflectie en de ontwikkeling van nieuwe concepten en theorieën, waarvoor universiteiten van oudsher tot de voornaamste broedplaatsen behoren. Ernstiger is dat het manipulatie van onderzoeksuitkomsten in de hand werkt. De recentelijk aan het licht gekomen fraude door de Tilburgse psycholoog Stapel, die zijn gegevens uit zijn duim zoog, is hiervan een extreme vorm.

Echter, ook reële onderzoeksgegevens kunnen zodanig bewerkt worden dat de analyse ervan resultaten oplevert die dicht in de buurt komen van wat de onderzoeker wenselijk acht. De Engelse uitdrukking voor deze praktijk, torturing the data, is veelzeggend. Op welke schaal deze vorm van misleiding voorkomt, valt moeilijk te beoordelen, omdat het alleen ontdekt kan worden door hernieuwde analyse door derden van de gebruikte gegevens.

Ondoenlijk
Bovendien is de grens tussen verantwoorde bewerking en torturing niet altijd scherp te trekken. De controle op misleiding door torturing ligt bij de redacties van tijdschriften en uitgevers. Deze zouden de onderzoeker in ieder geval moeten vragen de gebruikte gegevens met het aangeboden manuscript voor inspectie ter beschikking te stellen. Idealiter zouden zij de analyse door deskundigen moeten laten beoordelen. In de praktijk gebeurt het eerste zelden en het laatste vrijwel nooit, althans in de sociaal-economische wetenschappen. De overgrote meerderheid van de redacties gaat ervan uit dat de gegevens reëel zijn en op de juiste wijze geanalyseerd zijn. Vanwege het enorme aanbod van artikelen, veroorzaakt door de publish or perish-praktijk, is externe controle feitelijk ondoenlijk.

Niet alleen empirisch, maar ook theoretisch onderzoek biedt mogelijkheden om naar een gewenste uitkomst toe te werken. Door een bepaald uitgangspunt te kiezen en alternatieven te verdoezelen, is het een fluitje van een cent om een gewenst resultaat te 'bewijzen', zeker voor de buitenwereld. Een voorbeeld hiervan vormen de tegenstrijdige beleidsaanbevelingen van gerespecteerde en zelfs met de Nobelprijs gelouterde economen om de crisis te bestrijden.

Oplossing
Zo bewijzen neoklassieke economen op grond van de veronderstelling dat individuen rationeel zijn dat bezuinigingen op de overheidsuitgaven en beperking van de overheidsbemoeienis de beste oplossing bieden. Keynesianen daarentegen bewijzen juist het tegenovergestelde, namelijk dat vergroting van de overheidsuitgaven de oplossing is.

Wetenschap raakt mens en maatschappij in al hun voegen. Wetenschapsbeoefenaars dienen zich daarom terdege bewust te zijn van hun invloed en verantwoordelijkheid en moeten derhalve uiterst zorgvuldig te werk gaan. Onderricht in professioneel ethos kan daarbij helpen. Verder rust op de bestuurders van vakgroepen, faculteiten en universiteiten een grote verantwoordelijkheid.

Strenge controle

Om excessen als in het geval van Stapel, maar ook om mildere vormen van misleiding te voorkomen, dient de interne controle vergroot te worden. In NRC Handelsblad van 13 september suggereert de wiskundige Han Oud om in de sociale wetenschappen een ervaren onderzoeker aan te stellen, die steekproefsgewijs controleert of de data in proefschriften reëel zijn. Dit is een belangrijke eerste stap die een vervolg dient te krijgen door strenge controle binnen vakgroepen en faculteiten op alle publicaties, ook die van gerenommeerde onderzoekers.

Bovendien is een kritischer houding van de media van belang. Natuurlijke scepsis is niet genoeg; journalisten zouden meer hoor en wederhoor moeten toepassen van meerdere partijen, vooral ook van wetenschappers en andere deskundigen die elkaars tegenpolen zijn. Ten slotte zou er meer ruimte moeten komen voor de traditionele rol van de universiteit als plaats van kritische reflectie en creativiteit. Zonder deze basisfuncties van de universiteit is het speerpuntenbeleid van Verhagen onder het motto van kennis naar kunde naar kassa gedoemd op termijn te mislukken.

Henk Folmer is hoogleraar economie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden