Cicade met een slim mechaniekje

Tandwielen om een rechte afsprong te garanderen. Dat heeft deze cicade goed bekeken.

Rineke Voogt
Close-up van een lantaarndragerachtige. Beeld Igor Siwanowicz
Close-up van een lantaarndragerachtige.Beeld Igor Siwanowicz

Menselijke techniek, hoe innovatief ook, is minder uniek dan we denken: dit tandwiel bestond al voor de oude Grieken ermee experimenteerden. We kijken hier onder de motorkap bij een insect met de naam Acanalonia conica, een zogeheten lantaarndragerachtige - familie van de cicaden.

Goed springen kan-ie. Met een snelheid van 14 kilometer per uur gaat hij de lucht in. Om een stabiele sprong te kunnen maken, moet het insect zorgen dat hij met beide achterpoten precies tegelijk afzet. Daarom zijn z'n achterpoten van boven aan elkaar verbonden met deze tandwielen. De poten kunnen dankzij de radertjes niet los van elkaar bewegen, maar gaan altijd synchroon, zodat het beestje niet omkukelt bij het springen.

Beide poten hebben tien tot twaalf tandjes. Eén zo'n tandje is ongeveer 9 micrometer dik, nog dunner dan aluminiumfolie. Het insect is nog geen halve centimeter groot - de foto is duidelijk een vergroting, gemaakt met een speciale microscoop om contrast goed zichtbaar te maken en waardoor de kleuren ook wat vertekend zijn. We kijken van achteren tegen het insect aan, met zijn achterpoten links en rechts aangehecht. De rest van zijn lijf gaat aan de onderkant van de plaat verder.

undefined

De tandwielen komen opmerkelijk genoeg alleen voor in de nimfen van het insect - jonkies die een aantal keer moeten vervellen voor ze volwassen worden. Dat heeft een reden: ook al zijn de tandjes keurig afgerond om slijtage te voorkomen, er gaat weleens iets kapot. En als één tandje afbreekt, werkt het hele systeem niet meer.

Tijdens het vervellen kan dat gerepareerd worden, maar zijn de insecten eenmaal volwassen, dan gaat dat oplappen niet meer. Bij de laatste vervelling maakt het tandwiel dus plaats voor een ander mechanisme.

Het bestaan van deze natuurlijke tandwielen werd pas vorig jaar ontdekt. De lantaarndragerachtige, in het Engels plant hopper, werd toen door wetenschappelijk tijdschrift Science uitgeroepen tot 'ongewervelde van het jaar'.

Deze foto won afgelopen december de negende prijs in de Olympus BioScapes competitie.

Foto en uitleg Igor Siwanowicz, neurobioloog bij Janelia Research Campus in Viginia, VS.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden