Chinees experiment voor kankerbehandeling: revolutionair en levensgevaarlijk

'Als het fout gaat wacht een akelige dood'

Amper een half jaar na de eerste proef staan er in China nog eens zo'n vijftien tests op stapel waarbij men kankerpatiënten inspuit met genetisch omgebouwde immuuncellen. Westerse experts houden hun hart vast.

Drie T-cellen (wit) hebben zich vastgehecht aan een kankercel (computerillustratie). Beeld anp

Alsof de Chinezen een medische Spoetnik hebben gelanceerd. Dat is volgens oncoloog Carl June van de Universiteit van Pennsylvania de beste metafoor voor een reeks nieuwe patiëntenproeven die in China van start is gegaan. Alleen is het einddoel ditmaal niet een man op de maan maar de behandeling van kanker. 'Ik denk dat we een biomedisch duel tegemoet kunnen zien tussen China en de VS', aldus June tegen wetenschapstijdschrift Nature. Goed nieuws, vindt hij, 'want competitie verbetert doorgaans het eindproduct.'

En inderdaad, de proeven zijn echt en lijken in ijltempo te worden voortgezet. In oktober trapte de Universiteit van Sichuan 's werelds eerste test af waarbij een handvol longkankerpatiënten genetisch gedresseerde T-cellen krijgen toegediend. De uitkomsten worden pas volgend jaar verwacht, maar nu al staan er nog zeker twaalf vergelijkbare proeven op het punt van beginnen, volgens een inventarisatie van het Britse blad New Scientist. In de VS staat June op het punt zo'n zelfde experiment op te zetten onder achttien patiënten met uiteenlopende kankers en ook in Londen wacht een proef op goedkeuring.

Allemaal dankzij de revolutie genaamd 'genbewerking'. Daarmee is het mogelijk geworden het erfelijk materiaal van cellen haast naar believen te programmeren. De spraakmakende techniek heet CRISPR-Cas. In theorie levert die spannende nieuwe behandelingen op. Haal bij een kankerpatiënt wat T-cellen weg. Verwijder met CRISPR-Cas bij die immuuncellen een blokkade genaamd PD-1. Programmeer ze eventueel nog wat extra, zodat ze vasthaken aan een bepaald moleculair handvat dat tumorcellen met elkaar gemeen hebben. Vermeerder ze. En laat ze los in de patiënt: aan het werk, ruim op die ziekte.

Maar dat is het halve verhaal, benadrukken Nederlandse experts. 'De technologie is natuurlijk revolutionair. En we zien enorm uit naar de resultaten, waarvan we ongetwijfeld veel gaan leren', zegt oncoloog Jan Schellens van het Antoni van Leeuwenhoek. 'Maar om eerlijk te zijn: ik denk niet dat het werkt. De immuunrespons is veel ingewikkelder dan PD-1 alleen. En we verwachten dat maar een beperkt aantal patiënten hier iets aan kan hebben.'

Breek kanker in de knop

Een van de opvallendste oncologische patiëntenproeven met CRISPR-Cas is niet zozeer gericht tegen kanker maar tegen het 'humaan papillomavirus' (HPV), het virus dat onder meer baarmoederhalskanker kan veroorzaken. Aan de Sun Yat-Sen Universiteit in Guangdong wil men daar een stokje voor steken, door patiënten die al geïnfecteerd zijn te behandelen met een gel die gezonde cellen met rust laat en alleen de HPV-genen opzoekt en wegknipt.

Maar Niels Geijsen (Hubrecht Laboratorium) waarschuwt dat al dat moleculaire geknip ook kan leiden tot te veel dna-schade. 'Dit zijn voorlopercellen van kanker, die toch een beetje funky zijn. Je kunt het erger maken. Dan zit je met een gevaarlijker cel dan je had.'

Afschuwelijke dood

Bovendien werd een patiëntenproef met immuuntherapie tegen bloedkanker in maart voortijdig afgebroken nadat vijf patiënten overleden aan hersenzwelling, vertelt moleculair bioloog Niels Geijsen van het Hubrecht Laboratorium. 'Deze immuuncellen luisteren niet meer naar signalen die zeggen: kalm aan. Een acute autoimmuunziekte ligt dan op de loer. Dat is afschuwelijk. Dodelijk op een heel akelige manier.'

'In zo'n geval is het hier alle hens aan dek', schetst Schellens dat scenario. 'De immuunrespons kan dan volledig uit de bocht vliegen. Alle anti-ontstekingsmiddelen die ons ter beschikking staan, zetten we dan in. En dan nog is de kans op sterfte hoog.'

Ook voor patiënten die al terminaal ziek zijn, is dat riskant, zegt Geijsen. 'Ik kan me de wanhoop van zulke mensen goed voorstellen. Maar zelfs in een uitzichtloze situatie kan misgaan erger zijn. De Europese veiligheidsregels zijn er ook om zieke mensen te beschermen tegen zichzelf.'

In China laat men zich door dat soort afwegingen minder belemmeren. Spelen met vuur, vindt Schellens. Hij memoreert hoe de gentherapie - het verhelpen van ziekte door weefsels te besmetten met stukjes dna verpakt in virusdeeltjes - jarenlang in het slop raakte nadat in de jaren negentig een aantal behandelde kinderen leukemie ontwikkelde: 'Als patiënten doodgaan door een experimentele behandeling, kan dat het werk jaren terugzetten.'

Genetische 'dodemansknop'

Zie de medische Spoetnik uit China dan ook eerder als voorzichtig eerste voorteken van wat er gloort aan de horizon dan als het startschot van een race. Bioloog Thijn Brummelkamp van het Antoni van Leeuwenhoek mijmert al over het aanbrengen van een genetische 'dodemansknop' waarmee je de gemanipuleerde immuuncellen weer kunt uitschakelen. 'Dat is een van de kanten die het op gaat. Dat je die immuuncellen door een bepaald middel aan de patiënt toe te dienen de opdracht geeft: en nu ruim je jezelf uit de weg.'

De proeven 'gaan er ook in Europa zeker komen', denkt Geijsen. Alleen duurt het wat langer en zal het stapje voor stapje gaan, verwacht hij: tumorsoort na tumorsoort, genetische aanpassing na genetische aanpassing, stapje voor stapje vooruit.

'Hoe spannend de ontwikkelingen in China ook zijn, dit veld staat nog in de kinderschoenen', zegt Schellens. 'We moeten erkennen dat we het antwoord gewoon nog niet hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.