Breintemmer

Met stroomstootjes in de hersenen zijn symptomen van een reeks nare hersenziekten te bestrijden. De stimulatie-techniek biedt verschillende voordelen, zeggen artsen....

Het is een bizar filmpje van die Parkinson-patiënt op het podium in een zaal met neurologen. De wat oudere man trilt enorm, met zijn handen vooral. Dat trillen houdt direct op als de neuroloog naast hem een schakelaar omzet. Wordt die weer teruggezet dan trilt de man als daarvoor. Applaus.

Het filmpje dateert van een aantal jaren geleden, uit de experimentele periode. Inmiddels is elektrostimulatie bij Parkinson-patiënten een belangrijke voorkeurstechniek als medicijnen niet veel meer opleveren of als er extreme bijwerkingen zijn.

De ingreep vindt in Nederland mondjesmaat plaats, een kleine honderd keer per jaar, in zes gespecialiseerde centra. Onder meer in Maastricht, het AMC in Amsterdam en in het St. Elisabeth-ziekenhuis in Tilburg.

Bij elektrostimulatie worden twee dertig centimeter lange elektroden via een boorgat zo'n tien centimeter in het hersenweefsel geschoven, met extreme precisie. Tot in de zogeheten subthalamische nucleus (STN), een kern diep in de hersenen, één links, één rechts. De kernen spelen een centrale rol bij bewegingen.

Ze zijn klein: zeven bij vier millimeter. Het is chirurgisch precisiewerk om daar elektroden in te duwen, op minder dan eentiende millimeter nauwkeurig. Beide elektrodes worden via onderhuids lopende draden verbonden met twee stimulatoren, geïmplanteerd onder het sleutelbeen.

De apparaatjes geven continu pulsjes af, vergelijkbaar met een pacemaker. Het elektrische stroompje dat door de STN-kern gaat, remt abnormale hersenactiviteit bij Parkinson-patiënten.

Hoe dat precies in zijn werk gaat, is niet bekend, zegt neuroloog Hans Speelman van het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam. 'Zenuwbanen worden beïnvloed, en daarmee de overdracht van signalen. Empirisch blijkt er een effect. Of die beïnvloeding zich uitstrekt tot alleen de STN-kern, of dat ook of juist omringende zenuwbanen een hoofdrol spelen, weten we niet.'

Toevallig

De ingreep is een toevallige vondst. Ernstige bewegingsstoornissen zoals de Ziekte van Parkinson werden veertig jaar geleden behandeld met een mechanische incisie in twee specifieke hersendelen, waaronder de thalamus.

Dat snijden gebeurde met een elektrisch stroompje. Door de warmte die daarbij vrijkomt, klitten eiwitten en vetten aan elkaar, waardoor cellen afsterven. Die dode hersencellen kunnen dan geen Parkinson-signalen - ongecontroleerde bewegingen, bevingen - meer doorgeven. Uit vergelijkend onderzoek van tien jaar geleden, onder meer in het AMC, blijkt dat elektrostimulatie dezelfde voordelen oplevert als zo'n moedwillig aangebrachte hersenbeschadiging.

Neurostimulatie heeft de voorkeur omdat de hersenen niet worden beschadigd: stuurt het apparaatje geen stroompje dan wordt de blokkade opgeheven. De techniek is toe te passen bij verschillende aandoeningen.

Het AMC, samen met enkele andere instellingen, onderzoekt of dystonie-patiënten ermee behandeld kunnen worden (ongecontroleerde bewegingen soms als gevolg van hersenbeschadiging). Andere centra kijken naar de behandeling van dwangneuroses, ernstige depressies en het Tourette-syndroom. De meeste ervaring is er met de Ziekte van Parkinson.

De patiënt is tijdens het implanteren bij kennis, zodat de chirurg aan de hand van observaties kan zien of de elektroden goed zijn geplaatst. En de apparaatjes kunnen optimaal worden ingesteld.

Bijwerkingen kunnen worden geminimaliseerd zoals tintelingen, spierkramp en spraak- en gedragsstoornissen. De wisselspanning is te veranderen net als de frequentie (tussen 110 en 185 hertz). Die parameters zijn ook na de ingreep te veranderen, op basis wat de patiënt aangeeft.

De ingreep beïnvloedt de symptomen van de ziekte; alleen vervelende ziekteverschijnselen als beven, spierstijfheid en vertraging worden gemaskeerd. De progressie van de ziekte stopt niet, waarschuwt Speelman.

De Ziekte van Parkinson wordt veroorzaakt door afbraak van zenuwcellen in een specifiek deel van de hersenen. De cellen produceren dopamine. Die signaalstof regelt de overdracht van elektrische signalen. Bij Parkinson-patiënten is die overdracht verstoord wat motorische verschijnselen geeft: beven, onverwachte stijfheid of juist extreme beweeglijkheid en evenwichtsstoornissen.

Parkinson-patiënten krijgen meestal medicijnen toegediend onder andere lovadopa. Die onderdrukken verschijnselen, ze compenseren het tekort aan eigen dopamineproductie.

De Ziekte van Parkinson is een degeneratieve ziekte: een afbraakproces dat zich vaak op oudere leeftijd manifesteert maar al eerder begint. Dat proces gaat alsmaar door. Het medicijngebruik neemt toe, en daarmee de bijwerkingen.

Ongecontroleerde beweeglijkheid, of andersom, verstijving maakt functioneren onmogelijk. Mensen voelen zich in zichzelf opgesloten, zegt Speelman. Ook gok-en seksverslaving komen voor.

Wanneer medicijnen niet voldoende soelaas meer bieden, komt neurostimulatie in beeld. Voor de juiste diagnose worden patiënten vier dagen opgenomen, voor CT-scans, MRI-opname, enzovoort. En om de reactie op medicijnen gedetailleerd in beeld te brengen.

Verder wordt gekeken naar eventuele psychische problemen. Mensen die voor een psychose of ernstige depressie zijn behandeld, lopen het risico dat klachten terugkomen na operatie en gebruik van medicijnen. In overleg met een psychiater wordt gekeken of de operatie verantwoord is.

Tien tot twintig procent van de Parkinson-patiënten komt in principe in aanmerking voor zo'n ingreep, zegt Speelman. In Nederland betekent dit dat naar schatting vier- tot achtduizend patiënten er baat bij zouden hebben. Maar er zijn de laatste jaren slechts drie- tot vierhonderd patiënten geopereerd. Die onderbehandeling komt deels door de onbekendheid met de techniek, meent Speelman, ook bij verwijzende neurologen.

Jammer

En dat is jammer, vindt de Amsterdamse neuroloog, omdat de ervaring leert dat maar beter niet te lang kan worden gewacht met doorverwijzen. 'Dan is geen verbetering meer te verwachten.'

Een net begonnen studie met 250 Parkinson-patiënten, in Duitsland en Frankrijk, moet volgens onderzoeksleider Jo Lippens van producent Medtronic uitwijzen of eerder ingrijpen, de kwaliteit van leven positief beïnvloedt.

Neurologen hebben huiver omdat het een chirurgische ingreep betreft. Daaraan zijn risico's verbonden. Bij minder dan 1 procent van de operaties treden complicaties op als bloedingen en infecties. Acceptabel, vindt Speelman.

De operatie is duur, vele tienduizenden euro's. Medicijngebruik ook, zegt Speelman. Parkinson-patiënten hebben na de ingreep 40 procent minder medicatie nodig. 'De chirurgische ingreep verdient zich binnen vijf jaar terug. En de patiënt heeft een beter leven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden