BOZE KATHOLIEKEN, BOZE PROTESTANTEN

Nog even en de bijbel wordt in de boekhandel alleen weer verkocht aan de specifieke doelgroep. De hype rond de Nieuwe Bijbelvertaling is na honderd dagen bijna uitgewerkt....

Het zit de heren honderd dagen later nog steeds hoog, die Nieuwe Bijbelvertaling. 'Wat ze ervan hebben gemaakt, is schokkend', zegt hofpredikant Nico ter Linden. 'Genesis moet gewoon over', vindt bijzonder hoogleraar Bijbelse Theologie Karel Deurloo. 'Ik heb het grootste deel van Genesis nu gelezen, en het is heel slecht. Sommige dingen zijn echt fout.'

Hun bezwaar: de tekst staat ver af van de oorspronkelijke bijbeltekst. Zinnen of woorden worden verplaatst, verdraaid of zelfs weggelaten, merkten ze. 'Neem het boekje Jona, zegt Deurloo. 'Dat is een páreltje. Maar ze hebben er met schroevedraaiers aangezeten.' Ter Linden: 'Het is literair en theologisch onder de maat.'

Eind oktober werd hij gelanceerd: de Nieuwe Bijbelvertaling. Tien jaar lang werkten honderden theologen, vertalers, Neerlandici en schrijvers aan een eigentijdse versie van de bijbel, die vooral was bedoeld om een breed publiek te trekken.

Het boek werd een hype, geholpen door de eindeloze aandacht van de religieuze omroepen op televisie, quizzen, voorleesmarathons, én door de relletjes. De vertaling leidde tot boze katholieken, boze protestanten en boze joden. Met allemaal een eigen mening over hoe de Heilige Schrift precies verwoord moest worden.

Het ingehuurde reclamebureau deed er nog een schepje bovenop door een campagne op te zetten met recensies van bekende Nederlanders, zoals die van Opzij-hoofdredacteur Cisca Dresselhuys. Zij kreeg een woedende joodse gemeenschap over zich heen na een opmerking over het bloed dat in bijbelboek Esther van de pagina's spat door de jood Mordechai. Ze zou het joodse volk als bloeddorstig hebben geportretteerd.

De bijbel werd een bestseller, en het ging hard. De eerste druk was binnen twee dagen uitverkocht en al in de eerste week stootte de Nieuwe Bijbelvertaling door naar de tweede plaats in de best verkopende boeken van de CPNB-lijst. Hij is inmiddels door zo'n 400 duizend mensen aangeschaft. 'Het is een bijbel met een commercieel sausje', zegt directeur Peter Brouwer van boekhandelketen AKO.

'Het tijdstip – vlak voor Kerstmis en Sinterklaas – was goed gekozen. Menig auteur denkt daar veel minder goed over na.'

Na de kerst zakte de verkoop in de normale boekhandels dan ook flink in. 'Hij lóópt nog mee', aldus Brouwer van de AKO. 'Maar veel is het niet meer te noemen. Over een paar weken gaat hij hier uit de schappen. Daarna is de bijbel weer voor de specifieke doelgroep.'

Maar de uitgever heeft nog geen genoeg van het succes, en komt in mei al met een nieuw project: een speciale 'multiculturele' bijbel voor jongeren van twaalf tot veertien jaar. In een apart hoofdstuk worden onder meer de betekenis van namen als Abraham, Jacob en Maria in jodendom, christendom en islam uittelijk Ook is het Nederlands Bijbelgenootschap bezig met een studiebijbel waarin de keuzes worden toegelicht.

Dominee Visser van de Pauluskerk in Rotterdam gebruikt de nieuwe vertaling nu zo'n twee maanden. Het leest als een boek, vindt hij. 'Het Onze Vader heeft een paar correcties ondergaan waar ik zelf moeite mee heb, maar dat slijt wel.

De drugsgebruikers van de Pauluskerk reageren er heel spontaan op. Eentje was zo enthousiast dat ze hem meteen mee wilde nemen. Ik laat de drugsgebruikers altijd zelf voorlezen. Vroeger hielden ze daar vaak halverwege mee op en moest ik uitleggen wat er werd bedoeld. Met de oude vertaling ontging de mensen toch meer.'

In de Domkerk in Utrecht hoort dominee Henk van Olst eigenlijk niets van de gewone kerkgangers. 'Ik denk dat die het gewoon accepteren.' Maar het groepje waarmee hij wekelijks samen de bijbel bestudeert, is kritisch. 'Ze vinden het te veel afwijken van de grondtekst. Er zijn dingen wegvertaald. Toch ben ik wel enthousiast. Ik hoor dat mensen die helemaal niets met het geloof hebben, de bijbel hebben gekocht en hem nog lezen ook.' Al heeft zijn kerk wel besloten het nieuwe Onze Vader voorlopig niet in te voeren. 'Het was nog te onwennig.'

Ook de initiatiefnemers horen naast positieve geluiden nog steeds veel kritiek. Vooral het kerstverhaal krijgt er van langs. 'Laatst kwam ik minister Rita Verdonk tegen', zegt voorzitter Sijbolt Noorda van de Nieuwe Bijbelvertaling. 'Ze zei: Jij bent toch die man van die bijbel? Hartstikke goed werk hoor, maar waarom heb je die kribbe nou veranderd in voederbak?' Verdonk had met kerst in de kerk gezeten en het helemaal niks gevonden.'

Dat is ook de kritiek van Catherine Keyl, die het programma Catherine zoekt God voor de EO maakte: 'Ik hecht aan die oude woorden. Jezus hoort niet in een voederbak. Dat is meer iets voor varkens. Het taalgebruik is wel veel duidelijker. Bij het lezen dacht ik vaak: verrek, bedoelen ze dát.'

Niettemin is voederbak de correcte vertaling, zegt Noorda. 'Daar hebben we heel lang over gediscussieerd met de vertalers. We wilden het shock-effect van de oorspronkelijke versie nabootsen: de redder van de mensheid in een armoedige stal.'

De kritiek gaat vaak over woordjes, vindt Neerlandicus Pieter Waalewijn, die tien jaar lang meewerkte aan de vertaling. In het begin waren de vertalers heel fanatiek, vertelt hij.

'We wilden per se geen kerktaal in de vertaling. Een term als barmhartigheid moest er dus uit. Dat vonden we een woord uit de oude doos. Later bleek dat alternatieven toch niet voldeden.'

Zelf zag hij pas achteraf de uiteindelijke versie terug van zijn werk. 'De eindredactie heeft nog een aantal dingen veranderd. Daar zijn wij als vertalers niet meer in gekend. Dat begrijp ik goed, al heb ik ook wel dingen gezien waar ik niet gelukkig mee ben. In Openbaring is bijvoorbeeld het woord kandelaar vervangen door lampenstandaard. Dat was wel even slikken.'

Het doel was niet om de taal zo eenvoudig mogelijk te maken, aldus de makers. 'We wilden een vertaling waarbij het taalniveau overeenkomt met het taalniveau van die tijd', zegt Noorda. 'De bijbel is geschreven door meerdere mensen en herbergt een aantal stijlen. Het ene boek is heel poëtisch, het andere is heel eenvoudig. Die verschillen laten we in de vertalingen tot uitdrukking komen. Kritiek op ons werk gaat eigenlijk over deze uitgangspunten. Maar ja, oude oude vertalingen worden toch niet in beslag genomen of zo?'

Over tien jaar verschijnt er een herziene versie waarin de kritiek is verwerkt, verwacht Noorda. De gereformeerde kerk 'probeert' zijn versie ondertussen eerst een paar jaar uit. Dat hofpredikant Carel ter Linden, broer van criticaster Nico ter Linden, bij de begrafenis van prins Bernhard de nieuwe versie gebruikte, was een pijnlijk punt. 'Ik denk dat mijn broer in die positie op dat moment geen geduvel wilde', zegt Nico ter Linden. 'Dat is verstandig van hem.' Maar hij pleit niet voor een officiële boycot van de Nieuwe Bijbelvertaling. 'Niet nodig', zegt Nico Ter Linden. 'Ik vertrouw op het zelfreinigend vermogen van de kerken. En de goede vertalers moeten gewoon hard doorwerken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden